Sintomas sang rabies: una nga senyales, san-o maggwa, kag ngaa indi ka dapat maghulat

Ang rabies isa ka virus nga nagaatake sa utok kag sa mga ugat (nerves). Ang una nga mga senyales mahimo daw trangkaso: hilanat, sakit sang ulo, kaluya, masakit nga tutunlan ukon pagsuka. Importante nga senyales ang daw ginatusok-tusok, katol, hapdi, pagpamanhid ukon sakit sa lugar nga nakagat ukon nakalmot, bisan dugay na nga naayo ang pilas.

Dayon maapektuhan na ang utok. Ang kalabanan sa Pilipinas nagakaigo sang "furious" ukon mabangis nga klase:

• indi mapahamtang, kakulba, kalibog, ukon pagkakita sang mga butang nga wala man (hallucinations)
• kahadlok sa tubig (hydrophobia), ang pinakasagad nga senyales: ang pag-inom nagadala sang masakit nga spasm (kalambre) sa tutunlan, gani nagabalibad ang tawo sa tubig bisan uhaw gid
• kahadlok sa hangin (aerophobia): ang electric fan ukon huyop sang hangin mahimo magpasugod sang spasm
• paglaway, budlay magtulon ukon magginhawa, kag kombulsyon (seizure)

Sa indi masyado sagad nga paralytic form, ang kaluya nagasugod sa butkon ukon tiil nga nakagat kag hinay-hinay nga nagalapta tubtob ma-coma ang tawo.

Masami mapatay ang pasyente sa sulod sang pila ka adlaw. Doktor lang ang makasiling kon ano ang kabangdanan sang mga sintomas sang isa ka tawo.

Ang tion halin sa kagat tubtob sa una nga sintomas (ang incubation period):

• masami 2 tubtob 3 ka bulan, pero mahimo kaikli sang mga isa ka semana (WHO). Kon kaisa sobra isa ka tuig, kag talagsa lang, pila ka tuig.
• mahimo mas maikli kon ang kagat sa guya, ulo ukon liog, madalom, ukon madamo.

Sa San Lazaro Hospital, sobra 1 sa 5 ka pasyente ang nagmasakit sa sulod sang isa ka bulan pagkatapos sang kagat, kag halos 1 sa 10 pagkatapos pa sang sobra isa ka tuig. Ang pinakadugay 10 ka tuig.

Indi mo mahibaluan nga luwas ka paagi sa pag-isip sang mga adlaw. Wala sang test nga makakita sang rabies antes maggwa ang sintomas, kag wala sang ginapamatud-an ang pamatyag nga maayo ka pa pagkatapos sang pila ka semana ukon bulan.

Kon nakagat ukon nakalmot ka kag wala ka gid nabakunahan, magkadto na sa animal bite treatment center, bisan pila na ka semana ukon bulan ang nagligad. Ang staff ang magadesisyon kon ano pa ang kinahanglan mo.

Kon naggwa na ang sintomas, makamatay ang rabies sa halos tanan nga kaso (WHO). Antes maggwa ang sintomas, halos pirme ini mapunggan paagi sa paghugas sang pilas kag pagpabakuna, upod ang rabies immunoglobulin (RIG) para sa grabe nga exposure. Ginatawag ini nga post-exposure prophylaxis (PEP).

Kabuhi ang bayad sang paghulat diri sa aton:

• Sang 2024, nakarekord ang DOH sang 426 ka kaso sang rabies sa tawo, kag napatay sila tanan.
• Sa mga pasyente sang San Lazaro nga nahibaluan nga na-expose sa sapat (2006 tubtob 2015), 90 sa 100 ang wala gid nakabaton sang bisan ano nga bakuna ukon RIG. Ang kalabanan mga adulto nga lalaki, nga basi indi masyado nagakadto sa bite center.
• 2 lang ang nakakompleto sang bulong (bakuna kag RIG). Pareho sila magagmay nga kabataan nga nakagat sa guya, diin mahimo madasig gid nga maggwa ang rabies.

Ara ang virus sa laway sang sapat nga may impeksyon. Nagasulod ini paagi sa kagat, kalmot nga nagpilas sa panit, pagdila sa panit nga may pilas, ukon laway nga nagsulod sa mata, ilong ukon baba.

Ang ido ang kabangdanan sang tubtob 99% sang mga kaso sa tawo. Mahimo man ini madala sang kuring, mga sapat sa uma (livestock), amo kag kabog, kag bisan sang tuta. Sang 2024, 45% sang mga Pilipino nga napatay sa rabies ang nakagat sang ginasagod nga sapat, kag sa sobra katunga sadtong mga ginasagod, wala sang nakahibalo kon nabakunahan ini.

Ang kagat sang ilaga indi kilala nga nagapasa sang rabies, pero hugasi gihapon kag ipa-check ang bisan ano nga kagat. Wala pa sang napamatud-an nga kaso nga ang rabies napasa halin sa isa ka tawo pakadto sa iban paagi sa kagat ukon laway. Talagsa gid nga maangkon ang rabies paagi sa hilaw nga karne sang sapat nga may impeksyon, pero sa chart sang DOH, grabe nga exposure gihapon ang paghikap sa lawas sini ukon pagkaon sang hilaw nga karne sini.

Madamo ang nagapamangkot parte sa rabies halin sa kalmot sang kuring. Mahimo magdala sang rabies ang kuring, kag ang kalmot nga nagpilas sa panit ginatratar pareho sang kagat sang ido. Sa mga pasyente sang San Lazaro nga may rabies kag nadumdoman ang sapat, mga 4 sa 100 ang nagsiling nga kuring ini. Hugasi ang kalmot kag magkadto sa bite center sa amo man nga adlaw.

Mahimo man magdala ang kalmot sang kuring sang cat-scratch disease, isa ka impeksyon sang bacteria nga masami mahinay lang. May diutay nga bukol nga maggwa sa nakalmot, dayon magahubag ang malapit nga mga kulani, kon kaisa may upod nga hilanat. Magpakonsulta sa doktor kon nagahubag ang kulani.

Pareho lang ang mga senyales sa bata kag sa adulto. Suno sa WHO, mga 40% sang mga napatay sa rabies kabataan nga kubos sa 15 anyos. Mas masami sila makagat sangsa mga adulto, kag mahimo indi nila isugid sa bisan sin-o ang diutay nga kagat ukon kalmot, ukon gamay pa gid sila para isaysay ang natabo.

• Pamangkuta ang imo bata pagkatapos niya magpangampang upod ang sapat, kag silingi sia nga indi sia pag-akigan kon isugid niya ang kagat.
• Kon basi nakagat ukon nakalmot ang gamay nga bata pero indi niya maisaysay, dalha gihapon sia sa bite center.

Ang bata nga may hilanat kag sakit sa daan nga pilas, nagabalibad mag-inom, ukon indi gid mapahamtang ukon nalibog kinahanglan dalhon sa emergency room subong dayon. Pamangkot anay sa doktor antes hatagan sang bisan ano nga bulong ang bata. Tan-awa man ang amon giya sa hilanat sang lapsag kag bata.

1. Ibutang ang pilas sa nagailig nga tubig kag hugasi sang habon sa sulod sang bug-os nga 15 ka minuto, sa labing madali. Wala sang first aid nga mas importante pa sini.
2. Pagkatapos maghugas, mahimo ka magbutang sang antiseptic pareho sang povidone-iodine. Ang health worker na ang magadesisyon kon tahion ukon sirhan ang pilas.
3. Magkadto sa animal bite treatment center (ABTC) sa amo man nga adlaw, dala ang ID kag ang imo PhilHealth number. Isugid sa staff ang parte sa sapat kag sa pilas.
4. Magsugod sang bakuna kon silingon sang staff, kag magbalik sa kada petsa nga nakasulat sa imo card.
5. Bantayi ang ido ukon kuring sa sulod sang 14 ka adlaw, halin sa luwas nga distansya. Sugiran gilayon ang center kon magmasakit, mapatay ukon madula ini.

Ang pagdila sa maayo nga panit nagakinahanglan lang sang paghugas. Ang pinakagrabe amo ang kagat ukon kalmot nga nagdugo, pagdila sa panit nga may pilas, kag bisan ano nga exposure sa ulo ukon liog. Para sa iskedyul kag diin ini libre, tan-awa ang amon giya sa bakuna kontra rabies.

• Pagkadto sa tandok (tradisyonal nga manugbulong) imbes sa bite center. Sa isa ka survey sa tatlo ka probinsya, halos ikatlo ka bahin sang mga nakagat nga wala nagpabulong sa doktor ang nagkadto sa tandok. Wala sang manugbulong, tanom nga bulong ukon "rabies tree" sang Palawan nga napamatud-an nga makapugong sang rabies. Kon gusto mo magpakita sa manugbulong, himua ini pagkatapos sang bite center, sa amo man nga adlaw.
• Ahos, tanom nga bulong ukon iban pa nga bulong sa pilas. Wala sang isa sa sini nga nahibaluan nga makapugong sang virus. Gamita ang habon kag nagailig nga tubig.
• Ang pagpiga sang pilas para magdugo indi bahin sang ginarekomendar nga first aid.
• "Tan-awon ta anay kon magmasakit ang ido." Suno sa chart sang DOH, sugdan ang bakuna kag bantayan ang sapat sa pareho nga tion. Kon maayo pa gihapon ini pagkatapos sang 14 ka adlaw, mahimo untaton sang doktor sing temprano ang mga indyeksyon.
• "Bakunado man ang amon ido" ukon "tuta lang ina." Magkadto gihapon kag pabay-i ang staff nga magdesisyon.

Antes maggwa ang sintomas, epektibo gid ang pagbulong: paglimpyo sang pilas, bakuna kontra rabies kag RIG. Indi mapatay sang antibiotic ang rabies virus.

Kon naggwa na ang sintomas, wala na sang bulong nga makaayo. Diutay gid ang nakaluwas, kag may nabilin sa ila nga dugay nga kadaot sa utok. Nagahatag ang mga doktor sang comfort care para mapahapos ang kahadlok, sakit kag spasm.

Kon may tawo nga nagapakita sang senyales sang rabies, dalha sia sa pinakamalapit nga emergency room ukon tawgan ang 911, kag sugiran ang mga doktor parte sa bisan ano nga kagat, bisan dugay na. Likawi ang iya laway, kag sugiran ang health worker kon nagsulod ini sa imo mata, baba ukon pilas.

Sagad kag mahangpan ang kahadlok pagkatapos makagat.

• Kon natapos mo ang bakuna sa husto nga tion, diutay gid ang posibilidad nga magka-rabies ka. Sa United States, wala sang bisan isa nga nabakunahan gilayon kag sing husto ang nagka-rabies.
• Kon may nalaktawan ka nga petsa, ukon wala ka gid nabakunahan, magkadto na sa bite center.

Kon ang kabalaka nagapugong sa imo sa pagkatulog ukon pagtrabaho, magpakighambal sa amon wellbeing guide ukon magpamangkot sa nurse. Kon nagabatyag ka nga indi mo na masarangan ukon nagahunahuna ka nga sakiton ang imo kaugalingon, tawgan ang 1553, ang mental health crisis line.

Ang mga animal bite treatment center ara sa madamo nga ospital sang gobyerno, rural health unit (RHU) kag health office. Ang imo barangay health worker ukon PhilHealth YAKAP clinic makatudlo sa imo sang pinakamalapit. Mangita sang health center ukon mangita sang ospital.

Animal Bite Treatment package sang PhilHealth. Sugod sang Marso 2025, nagabayad ini sang ₱5,850 kada kaso (halin sa ₱3,000) sa sobra 700 ka accredited nga center, para sa mga miyembro kag ila mga dependent. Sakop sini ang bakuna, RIG, paglimpyo sang pilas, indyeksyon kontra tetanus, antibiotic kag supplies. Suno sa iya mga pagsulundan, para ini sa grabe nga exposure, lakip ang bisan ano sa ulo kag liog. Pamangkuta ang center kon kwalipikado ang imo kaso.

Sugod sang 2016, ginatinguhaan sang mga bite center sang gobyerno nga ihatag nga libre ang bakuna, pero mahimo maubusan sang stock; ang mga pribado nga clinic ang nagatakda sang ila kaugalingon nga presyo. Tan-awa ang ano ang ginasakop sang PhilHealth kag ang amon giya sa Malasakit Center para sa bulig sa balayran sa ospital.

Indi sigurado kon daw ano kagrabe ang imo kagat? Pamangkuta si Joy, ang amon AI symptoms guide ukon mag-book sang tawag. Dugang pa parte sa impeksyon: Impeksyon kag hilanat.

• Pabakunahi kontra rabies ang kada ido kag kuring, lakip ang mga tuta, kag taguon ang ila vaccine card. Suno sa WHO, ang pagbakuna sa mga ido amo ang pinakabarato nga paagi sa pagprotektar sa mga tawo. Pamangkuta ang inyo barangay kon san-o ang pet vaccination day.
• Indi pagpabay-an nga maglagaw ang ginasagod. Likawi ang mga gala nga ido kag talunon nga sapat, bisan daw indi mangagat.
• Tudlui ang mga kabataan nga indi gid pagsamukon ang ido kag isugid sa imo ang kada kagat ukon kalmot.

Masami, indi mo mahibaluan paagi lang sa pagtan-aw kon may rabies ang sapat. Mag-andam sa ido ukon kuring nga hinali lang nga nangin agresibo ukon mabangis, ukon lain ang kakapoy kag kaluya. Palayua ang mga tawo, ireport ini sa inyo barangay ukon sa municipal veterinary office, kag indi gid paghikapa ang patay nga sapat nga wala sing takop ang kamot.

Suno sa WHO, ang pagpamatay sang mga gala nga ido indi makapauntat sang rabies.