Sintomas sa rabies: unang timailhan, kanus-a mogawas, ug nganong dili ka angay maghulat

Ang rabies usa ka virus nga moatake sa utok ug sa mga ugat (nerves). Ang unang mga timailhan mahimong morag trangkaso: hilanat, sakit sa ulo, kaluya, sakit sa tutunlan o pagsuka. Importante nga timailhan ang pangulipon, katol, hapdos, pamanhid o sakit sa dapit nga napaakan o nakalot, bisan dugay na nga naayo ang samad.

Unya maapektuhan na ang utok. Kadaghanan sa Pilipinas makabaton sa "furious" o mabangis nga matang:

• dili mapahiluna, kabalaka, kalibog, o pagkakita og mga butang nga wala diha (hallucinations)
• kahadlok sa tubig (hydrophobia), ang labing kasagaran nga timailhan: ang pag-inom makapahinabo og masakit nga spasm (kalambre) sa tutunlan, busa mobalibad sa tubig ang tawo bisan uhaw kaayo
• kahadlok sa hangin (aerophobia): ang electric fan o huyop sa hangin makapasugod sa spasm
• paglaway, kalisod sa pagtulon o pagginhawa, ug kombulsyon (seizure)

Sa dili kaayo kasagaran nga paralytic form, ang kaluya magsugod sa bukton o bitiis nga napaakan ug hinay-hinay nga mokaylap hangtod ma-coma ang tawo.

Kasagaran mamatay ang pasyente sulod sa pipila ka adlaw. Doktor lang ang makasulti kon unsay hinungdan sa mga sintomas sa usa ka tawo.

Ang panahon gikan sa paak hangtod sa unang sintomas (ang incubation period):

• kasagaran 2 ngadto sa 3 ka bulan, apan mahimong mubo sama sa mga usa ka semana (WHO). Usahay kapin sa usa ka tuig, ug talagsa ra, pipila ka tuig.
• mahimong mas mubo kon ang paak sa nawong, ulo o liog, lawom, o daghan.

Sa San Lazaro Hospital, kapin sa 1 sa 5 ka pasyente ang nagmasakiton sulod sa usa ka bulan human sa paak, ug hapit 1 sa 10 human pa sa kapin sa usa ka tuig. Ang labing dugay 10 ka tuig.

Ang pag-ihap sa mga adlaw dili makasulti nga luwas ka. Walay test nga makakita sa rabies sa dili pa mogawas ang sintomas, ug ang pagbati nga maayo ka pa human sa pipila ka semana o bulan walay gipamatud-an.

Kon napaakan o nakalot ka ug wala gyud ka mabakunahi, adto na sa animal bite treatment center, bisan pipila na ka semana o bulan ang milabay. Ang staff ang modesisyon kon unsa pay imong kinahanglan.

Kon mogawas na ang sintomas, makamatay ang rabies sa hapit tanang kaso (WHO). Sa dili pa mogawas ang sintomas, hapit kanunay kini mapugngan pinaagi sa paghugas sa samad ug pagpabakuna, uban ang rabies immunoglobulin (RIG) alang sa grabe nga exposure. Gitawag kini nga post-exposure prophylaxis (PEP).

Kinabuhi ang bayad sa paghulat dinhi kanato:

• Niadtong 2024, nakatala ang DOH og 426 ka kaso sa rabies sa tawo, ug namatay silang tanan.
• Sa mga pasyente sa San Lazaro nga nahibal-an nga na-expose sa hayop (2006 ngadto sa 2015), 90 sa 100 ang wala gyud makadawat og bisan unsang bakuna o RIG. Kadaghanan mga hamtong nga lalaki, nga tingali dili kaayo moadto sa bite center.
• 2 lang ang nakakompleto sa tambal (bakuna ug RIG). Silang duha gagmay nga mga bata nga napaakan sa nawong, diin paspas kaayo nga mogawas ang rabies.

Ang virus anaa sa laway sa hayop nga adunay impeksyon. Mosulod kini pinaagi sa paak, kalot nga nakasamad sa panit, pagdila sa panit nga adunay samad, o laway nga nakasulod sa mata, ilong o baba.

Ang iro ang hinungdan sa hangtod 99% sa mga kaso sa tawo. Mahimo usab kining dad-on sa iring, mga hayop sa uma (livestock), unggoy ug kabog, ug bisan sa itoy. Niadtong 2024, 45% sa mga Pilipino nga namatay sa rabies napaakan sa binuhing hayop, ug sa kapin sa katunga niadtong mga binuhi, walay nakahibalo kon nabakunahan ba kini.

Ang paak sa ilaga dili kilala nga makatakod og rabies, apan hugasi gihapon ug ipa-check ang bisan unsang paak. Wala pa gyuy napamatud-an nga kaso nga ang rabies mitakod gikan sa usa ka tawo ngadto sa lain pinaagi sa paak o laway. Talagsaon kaayo ang pagkatakod pinaagi sa hilaw nga karne sa hayop nga adunay impeksyon, apan sa chart sa DOH, grabe nga exposure gihapon ang paghikap sa lawas niini o pagkaon sa hilaw nga karne niini.

Daghan ang nangutana bahin sa rabies gikan sa kalot sa iring. Mahimong magdala og rabies ang iring, ug ang kalot nga nakasamad sa panit gitratar sama sa paak sa iro. Sa mga pasyente sa San Lazaro nga adunay rabies ug nakahinumdom sa hayop, mga 4 sa 100 ang nag-ingon nga iring kini. Hugasi ang kalot ug adto sa bite center sa samang adlaw.

Ang kalot sa iring mahimo usab nga hinungdan sa cat-scratch disease, usa ka impeksyon sa bacteria nga kasagaran hinay ra. Adunay gamay nga bukol nga motungha sa nakalot, unya mohubag ang duol nga mga kulani, usahay uban ang hilanat. Pagpatan-aw sa doktor kon mohubag ang kulani.

Pareho ra ang mga timailhan sa bata ug sa hamtong. Matod sa WHO, mga 40% sa mamatay sa rabies mga bata nga ubos sa 15 anyos. Mas kanunay silang mapaakan kaysa sa mga hamtong, ug mahimong dili sila mosulti bisan kinsa bahin sa gamay nga paak o kalot, o gamay pa kaayo sila aron isaysay ang nahitabo.

• Pangutan-a ang imong anak human siya makigdula sa hayop, ug sultihi siya nga dili siya kasab-an kon mosumbong siya og paak.
• Kon tingali napaakan o nakalot ang gamay nga bata apan dili siya makasaysay, dad-a gihapon siya sa bite center.

Ang bata nga adunay hilanat ug sakit sa daan nga samad, nga mobalibad sa pag-inom, o grabe nga dili mapahiluna o naglibog kinahanglan dad-on sa emergency room karon dayon. Pangutana una sa doktor sa dili pa hatagan og bisan unsang tambal ang bata. Tan-awa usab ang among giya sa hilanat sa masuso ug bata.

1. Ibutang ang samad sa nagdagayday nga tubig ug hugasi og sabon sulod sa tibuok 15 ka minuto, sa labing dali nga panahon. Wala nay first aid nga mas importante pa niini.
2. Human hugasi, mahimo kang magbutang og antiseptic sama sa povidone-iodine. Ang health worker na ang modesisyon kon sirhan o tahion ba ang samad.
3. Adto sa animal bite treatment center (ABTC) sa samang adlaw, dala ang ID ug ang imong PhilHealth number. Isulti sa staff ang bahin sa hayop ug sa samad.
4. Sugdi ang bakuna kon moingon ang staff, ug balik sa matag petsa nga nakasulat sa imong card.
5. Bantayi ang iro o iring sulod sa 14 ka adlaw, gikan sa luwas nga gilay-on. Sultihi dayon ang center kon magmasakiton, mamatay o mawala kini.

Ang pagdila sa himsog nga panit nagkinahanglan lang og paghugas. Ang labing grabe mao ang paak o kalot nga midugo, pagdila sa panit nga adunay samad, ug bisan unsang exposure sa ulo o liog. Para sa iskedyul ug asa kini libre, tan-awa ang among giya sa bakuna batok sa rabies.

• Pag-adto sa tandok (tradisyonal nga mananambal) imbes sa bite center. Sa usa ka survey sa tulo ka probinsya, hapit un-tersiya sa mga napaakan nga wala magpatambal sa doktor ang miadto sa tandok. Walay mananambal, tanom nga tambal o "rabies tree" sa Palawan nga napamatud-an nga makapugong sa rabies. Kon gusto ka nga magpatan-aw sa mananambal, buhata kini human sa bite center, sa samang adlaw.
• Ahos, tanom nga tambal o ubang tambal sa samad. Walay usa niini nga nahibal-an nga makapugong sa virus. Gamita ang sabon ug nagdagayday nga tubig.
• Ang pagpuga sa samad aron modugo dili bahin sa girekomendar nga first aid.
• "Tan-awon usa nato kon magmasakiton ang iro." Ang chart sa DOH nag-ingon nga sugdan ang bakuna ug bantayan ang hayop sa samang higayon. Kon himsog gihapon kini human sa 14 ka adlaw, mahimong hunongon sa doktor og sayo ang mga indyeksyon.
• "Bakunado man among iro" o "itoy ra man na." Adto gihapon ug pasagdi ang staff nga modesisyon.

Sa dili pa mogawas ang sintomas, epektibo kaayo ang pagtambal: paglimpyo sa samad, bakuna batok sa rabies ug RIG. Dili mapatay sa antibiotic ang rabies virus.

Kon mogawas na ang sintomas, wala nay tambal nga makaayo. Gamay kaayo ang nakalahutay, ug nabiyaan sila og dugay nga kadaot sa utok. Mohatag ang mga doktor og comfort care aron mahupay ang kahadlok, sakit ug spasm.

Kon adunay tawo nga nagpakita og timailhan sa rabies, dad-a siya sa labing duol nga emergency room o tawag sa 911, ug sultihi ang mga doktor bahin sa bisan unsang paak, bisan karaan na. Likayi ang iyang laway, ug sultihi ang health worker kon nakasulod kini sa imong mata, baba o samad.

Kasagaran ug masabtan ang kahadlok human sa paak.

• Kon nahuman nimo ang bakuna sa saktong panahon, gamay kaayo ang posibilidad nga magka-rabies ka. Sa United States, walay bisan usa nga nabakunahan dayon ug sakto ang nagka-rabies.
• Kon nalaktawan nimo ang usa ka petsa, o wala gyud ka mabakunahi, adto na sa bite center.

Kon ang kabalaka makapugong kanimo sa pagkatulog o pagtrabaho, pakigsulti sa among wellbeing guide o pangutana sa nurse. Kon mobati ka nga dili na nimo kaya o naghunahuna ka nga pasakitan ang imong kaugalingon, tawag sa 1553, ang mental health crisis line.

Ang mga animal bite treatment center anaa sa daghang ospital sa gobyerno, rural health unit (RHU) ug health office. Ang imong barangay health worker o PhilHealth YAKAP clinic makatudlo kanimo sa labing duol. Pangitaa ang health center o pangitaa ang ospital.

Animal Bite Treatment package sa PhilHealth. Sukad Marso 2025, mobayad kini og ₱5,850 matag kaso (gikan sa ₱3,000) sa kapin sa 700 ka accredited nga center, alang sa mga miyembro ug ilang mga dependent. Sakop niini ang bakuna, RIG, paglimpyo sa samad, indyeksyon batok sa tetanus, antibiotic ug supplies. Sumala sa mga lagda niini, para kini sa grabe nga exposure, lakip ang bisan unsa sa ulo ug liog. Pangutana sa center kon kwalipikado ang imong kaso.

Sukad 2016, tumong sa mga bite center sa gobyerno nga ihatag nga libre ang bakuna, apan mahimong mahutdan og stock; ang pribado nga mga clinic ang magbutang sa ilang kaugalingong presyo. Tan-awa ang unsay sakop sa PhilHealth ug ang among giya sa Malasakit Center para sa tabang sa bayronon sa ospital.

Dili sigurado kon unsa ka grabe ang imong paak? Pangutana kang Joy, ang among AI symptoms guide o mag-book og tawag. Dugang bahin sa impeksyon: Impeksiyon ug hilanat.

• Pabakunahi batok sa rabies ang matag iro ug iring, apil ang mga itoy, ug tipigi ang ilang vaccine card. Matod sa WHO, ang pagbakuna sa iro mao ang labing barato nga paagi sa pagpanalipod sa tawo. Pangutana sa inyong barangay kanus-a ang pet vaccination day.
• Ayaw pasagdi nga molibod ang binuhi. Likayi ang mga iro nga libod ug mga ihalas nga hayop, bisan morag maamo.
• Tudloi ang mga bata nga dili gyud samokon ang iro ug isulti kanimo ang matag paak o kalot.

Kasagaran, dili nimo mahibaloan pinaagi lang sa pagtan-aw kon adunay rabies ang hayop. Pagbantay sa iro o iring nga kalit nga nahimong agresibo o bangis, o lahi ka luya ug kapoy. Ipahilayo ang mga tawo, ireport kini sa inyong barangay o sa municipal veterinary office, ug ayaw gyud hikapa ang patay nga hayop gamit ang hubo nga kamot.

Matod sa WHO, ang pagpatay sa mga iro nga libod dili makapahunong sa rabies.