Sakit sa dalunggan: hinungdan, luwas nga atiman sa balay ug kanus-a magpatan-aw sa doktor

Ang sakit sa dalunggan mahimong hait, lubog (dull) o mahapdos. Mahimong may kauban kini nga:

• gibati nga barado o puno ang dalunggan, o mas hinay ang pagpamati
• hilanat
• katol, pagbagting sa dalunggan (ringing) o lipong
• tubig o nana nga mogawas sa dalunggan

Kadaghanan sa sakit sa dalunggan dili grabe. Ang impeksyon sa dalunggan kasagaran mamaayo sulod sa 3 ka adlaw, usahay usa ka semana.

Sa mga bata, ang kasagarang hinungdan mao ang impeksyon sa tunga nga bahin sa dalunggan (otitis media). Kon may sip-on, mapundo ang tubig ug kagaw sa luyo sa eardrum, ang nipis nga lamad sa sulod sa dalunggan. Tulo sa matag upat ka bata ang makabaton niini sa dili pa mag-edad og 3.

Ang ubang hinungdan:

• swimmer's ear, impeksyon sa agianan sa dalunggan (ear canal)
• atuli (earwax) nga makabara sa dalunggan
• butang nga nakasulod sa dalunggan, sama sa insekto o gamay nga bead
• nabuslot nga eardrum

Sa mga hamtong, ang sakit sa dalunggan sagad magsugod sa laing bahin: sa ngipon, sa lutahan sa apapangig, sa sinus o sa tutunlan. Kon masakit usab ang pagtulon, kasagaran sa tutunlan kini nagsugod, sama sa sakit sa tutunlan o tonsillitis. Ang sakit sa dalunggan nga dungan sa sakit sa ngipon mahimong gikan sa impeksyon sa ngipon (tan-awa ang among giya sa sakit sa ngipon).

• Ipatong ang init-init (dili init kaayo) nga panyo sa dalunggan. Ang uban mas ganahan og bugnaw ug basa nga panyo.
• Pag-inom og paracetamol o ibuprofen para sa sakit o hilanat (tan-awa ang Tambal sa sakit sa dalunggan gikan sa botika).
• Sa mga hamtong: pagpahulay nga taas ang ulo sa duha ka unlan.
• Pagtulon o pag-usap og chewing gum aron mohupay ang pressure (ayaw hatagi og chewing gum ang gagmayng bata: mahimo silang matuk-an).
• Ipabilin nga uga ang dalunggan: ayaw una paglangoy, ug likayi nga masudlan og shampoo.
• Pahiri ang tubig sa gawas sa dalunggan gamit ang limpyo nga gapas (bulak).

Ayaw sulod-i og bisan unsa ang masakit nga dalunggan: walay cotton buds, ipit sa buhok (hairpin), lana, ahos o homemade nga patak. Dili makatabang ang decongestant ug antihistamine sa impeksyon sa dalunggan.

Magpatan-aw sa doktor kon dili pa mamaayo sulod sa 2 ngadto sa 3 ka adlaw. Dili sigurado kon unsa ka dinalian? Pangutan-a si Joy, ang among AI symptoms guide.

• Paracetamol o ibuprofen makapahupay sa sakit ug makapaubos sa hilanat. Sunda ang label o pangutan-a ang pharmacist. Dili tanang pain reliever luwas sa tanan, busa basaha ang leaflet ug pangutana una kon aduna kay dugay na nga sakit o nag-inom og ubang tambal. Ayaw gyud hatagi og aspirin ang bisan kinsa nga ubos sa 16 anyos.
• Eardrops nga pangwala sa sakit mahimong makatabang, apan kon dili lang gisi ang eardrum. Pangutana una sa pharmacist, ug ayaw kini gamita kon may tubig nga nagagawas sa dalunggan.
• Kasagaran dili kinahanglan ang antibiotic. Kadaghanan sa impeksyon sa dalunggan mamaayo bisan wala niini, ug sa mga bata, dili kini makapahupay sa sakit sa unang adlaw. Doktor ang modesisyon, pananglitan para sa bebe nga ubos sa 6 ka bulan, bata nga ubos sa 2 anyos nga parehong dalunggan ang may impeksyon, may nana nga mogawas sa dalunggan, o bata nga grabe kaayo ang sakit. Ayaw pagpalit og amoxicillin o paggamit og nahibilin nga antibiotic nga walay tambag sa doktor.

Mabdos, nagpasuso o mopalit para sa bata? Pangutana una sa doktor o pharmacist.

Duha ka lahi nga butang ang gitawag sa mga tawo nga sip-on sa dalunggan (sa Tagalog, "sipon sa tenga"):

• Barado ug daw puno nga dalunggan human sa sip-on. Ang tubig mahimong magpabilin sa luyo sa eardrum sulod sa pipila ka semana (glue ear), kasagaran sa mga bata. Kasagaran mawala ra kini sa kaugalingon sulod sa 3 ka bulan, ug walay tambal nga makapauga niini nga mas paspas.
• Tubig o nana nga mogawas sa dalunggan. Mahimong timailhan kini sa impeksyon sa ear canal o nabuslot nga eardrum. Magpatan-aw sa health worker sulod sa usa ka adlaw.

Sa Philippine version sa IMCI, ang chart sa WHO ug UNICEF nga gigamit sa mga health worker para sa masakiton nga bata nga ubos sa 5 anyos, ang nana gikan sa dalunggan sulod sa 14 ka adlaw o labaw pa giisip nga chronic ear infection (dugay na nga impeksyon sa dalunggan). Mahimong itudlo sa health worker kon unsaon pagpauga sa dalunggan gamit ang pabilo (wick) nga linukot nga limpyo nga panapton, ug magreseta og eardrops. Matud sa WHO, ang chronic ear infection usa sa mga hinungdan sa paghinay sa pagpamati, ug hapit 60% sa paghinay sa pagpamati sa mga bata malikayan.

Ang swimmer's ear usa ka impeksyon sa ear canal, kasagaran human maglangoy o human kalota ang dalunggan o mogamit og cotton buds. Mograbe ang sakit kon guyuron o pisliton ang gawas nga bahin sa dalunggan. Kasagaran kinahanglan niini ang eardrops nga may reseta, busa magpatan-aw sa doktor.

Ang mga tigulang ug ang may diabetes mahimong makabaton og grabe nga klase niini nga mokaylap ngadto sa bukog: magpatan-aw sa doktor sa samang adlaw (tan-awa ang among giya sa sintomas sa diabetes).

Tubig sa dalunggan: ikiling ang ulo aron mogawas ang tubig, dayon pauga pag-ayo ang gawas sa dalunggan gamit ang tualya. Ayaw kalota ang sulod gamit ang cotton buds.

Ang atuli nanalipod sa dalunggan ug kasagaran mogawas ra kini sa kaugalingon. Dili kinahanglan limpyohan ang sulod sa dalunggan.

• Ang cotton buds motulod sa atuli paingon sa sulod ug mahimong makagasgas sa ear canal o makagisi sa eardrum. Ang gawas ra sa dalunggan ang limpyohi.
• Olive oil o eardrops nga pangpahumok sa atuli makapahumok sa gahi nga atuli. Pangutan-a ang pharmacist kon unsaon paggamit, ug ayaw paggamit og bisan unsang eardrops kon sakit kaayo ang dalunggan o may tubig nga nagagawas.
• Ear candle ug ear vacuum: walay pamatuod nga makatangtang kini sa atuli o makatambal sa bisan unsang problema sa dalunggan.
• Magpatan-aw sa nurse o doktor kon barado gihapon ang dalunggan human sa mga 5 ka adlaw.

Ang mga tambal sa pamilya gikan sa pag-atiman, apan ang uban mahimong makapagrabe sa impeksyon.

• Init-init nga panyo sa gawas sa dalunggan: luwas.
• Lana sa dalunggan (lana sa lubi, olive oil o baby oil): ang olive oil ug baby oil makapahumok sa gahi nga atuli, apan walay lana nga makatambal sa impeksyon. Ayaw butangi og lana ang dalunggan nga masakit o may nagatulo nga tubig.
• Ahos, duga sa dahon sa kalabo (oregano) o ubang herbal nga patak: walay usa sa mga health service nga gibasehan niini nga giya ang naglista niini isip tambal, ug tanan sila nagtambag nga ayaw sulod-i og bisan unsa ang masakit nga dalunggan. Bisan unsang likido mahimong makadaot sa dalunggan nga basin gisi ang eardrum.
• Gatas sa inahan sa dalunggan: ang pagpasuso makapaubos sa tsansa sa bebe nga makabaton og impeksyon sa dalunggan, apan kana nga panalipod gikan sa pagsuso mismo. Sama sa ubang likido, ayaw ibutang ang gatas sa masakit nga dalunggan.
• Pangkalot sa dalunggan (ear pick) sa barberya o sa balay mahimong makagasgas sa ear canal o makagisi sa eardrum.
• "Sip-on ra na, mawala ra": kasagaran tinuod kon sakit ra ang gibati, apan dili kon may hubag sa luyo sa dalunggan, naluya nga nawong, o nana nga may hilanat.

Ayaw kalota ang sulod gamit ang tudlo, cotton buds, tiyani o aspili.

• Butang: ikiling ang ulo aron ang dalunggan nag-atubang paubos, ug hinay-hinay nga uyoga. Ayaw pukpoka ang ulo.
• Buhing insekto, sama sa hulmigas o uk-ok: iatubang pataas ang dalunggan ug paghulat. Kon dili gihapon mogawas, gamay nga mineral oil, olive oil o baby oil sa dalunggan sa hamtong ang makapalutaw niini pagawas. Sa insekto ra gamita ang lana, ug ayaw gyud kon may dugo o tubig nga mogawas sa dalunggan.

Kon bata ang naay problema, o kon dili kini mogawas, adto sa health center. Ipasusi ang dalunggan bisan nakagawas na ang insekto, kay ang gagmayng bahin nga nahibilin makapairita niini.

Ang gamay nga bata nga masakit ang dalunggan mahimong mokuskos o mobira sa dalunggan, mas hilakon o lisod makatulog, may hilanat, dili mokaon, dili motubag sa mga tingog, o mawad-an og balanse.

Pangutana sa doktor o sa inyong health center bahin sa sakit sa dalunggan sa bisan unsang bata, ug adto sa samang adlaw kon bata nga ubos sa 2 anyos, bebe nga ubos sa 6 ka bulan nga may hilanat, o may tubig nga nagagawas sa dalunggan. Pangutana una sa dili pa hatagan og bisan unsang tambal ang bata. Tan-awa ang among giya sa hilanat sa bebe ug bata.

Kon balik-balik ang impeksyon, o kusog mosulti ang imong anak o gipakusog niya ang TV, pangayo og hearing test: ang tubig sa dalunggan nga dugay na nga nagpabilin makapahinay sa pagkat-on sa pagsulti ug sa pagtuon.

Talagsa ra kini, apan kinahanglan sa emergency room:

• Mastoiditis, impeksyon sa bukog sa luyo sa dalunggan: sakit, pagkapula o masakit nga hubag sa luyo sa dalunggan nga makatulod niini pagawas, kasagaran may hilanat ug nana nga nagagawas. Ang Philippine IMCI chart nagsulti sa mga health worker nga ipadala ang bata nga may ingon niini dayon sa ospital.
• Pagkaluya sa nawong, sama sa baba nga nangiwi o nalaylay sa usa ka kilid, kon ang impeksyon makaabot sa ugat (nerve) sa nawong.
• Meningitis, impeksyon sa panapton nga nagputos sa utok: grabe nga sakit sa ulo, gahi nga liog, hilanat, pagsuka, kalibog o dili kasagarang katulogon.

Ang nabuslot nga eardrum kasagaran mamaayo sulod sa 2 ka bulan; magpatan-aw sa doktor kon hinay gihapon ang pagpamati. Para sa tabang sa bayronon sa publikong ospital, tan-awa ang among giya sa Malasakit Center.

Silipon sa health worker ang sulod sa dalunggan gamit ang gamay nga suga. Kasagaran dili kini sakit, apan mahimong mahapdos kon hubag ang ear canal.

• Barangay health station, RHU o city health center: diri magsugod. Pangitaa ang duol kanimo.
• PhilHealth YAKAP: magparehistro sa usa ka YAKAP clinic ug libre ang imong mga check-up didto, lakip ang mga covered nga lab test nga gipahimo sa imong YAKAP doctor. Libre ang mga tambal sa GAMOT list nga gireseta niana nga doktor, hangtod sa ₱20,000 kada tawo matag tuig (PhilHealth, Hulyo 2025). Sumala sa usa ka advisory niadtong Oktubre 2025, ang pribadong YAKAP clinic mahimong mangayo og co-payment nga dili molapas sa ₱900 para sa tibuok tuig. Tan-awa ang among giya sa PhilHealth YAKAP.
• Doktor sa dalunggan, ilong ug tutunlan (ENT): sila ang motan-aw sa impeksyon nga balik-balik, dugay na nga nana o tubig nga mogawas, o paghinay sa pagpamati. May bayad sa pribadong klinika, busa pangutan-a una ang presyo.

Adunay pangutana? Mag-book og tawag sa nurse, o basaha ang mga giya sa impeksyon ug hilanat.

• Kompletoha ang bakuna sa imong anak, lakip ang pneumococcal vaccine (PCV). Nanalipod kini batok sa kagaw nga hinungdan sa daghang impeksyon sa dalunggan (tan-awa ang among giya sa iskedyul sa bakuna).
• Ipalayo ang mga bata sa aso sa sigarilyo, usa ka dakong hinungdan sa impeksyon sa dalunggan.
• Pagpasuso kon makaya, ug ayaw padedea sa botelya ang bebe nga patag nga naghigda.
• Panghunaw og kamot aron malikayan ang sip-on (tan-awa ang among giya sa sip-on).
• Ipabilin nga uga ang dalunggan ug ayaw kini sulod-i og bisan unsa; gamit og earplugs o swimming cap kon maglangoy, ug likayi ang hugaw nga tubig.
• Kon magsakay og eroplano, pagtulon, pag-usap og chewing gum o paghuyab (yawn) samtang molupad ug motugpa ang eroplano.