Tambal sa tonsil (tonsillitis): sintomas, tambal ug mga timailhan sa peligro

Ang imong tonsil duha ka gagmay nga bukol sa likod sa tutunlan nga motabang sa pagsukol sa kagaw. Kon ma-impeksyon kini, daghan ang moingon nga "naa koy tonsil" o "nanghubag akong tonsil". Tonsillitis ang medikal nga ngalan niini.

Ang kasagarang sintomas:

• sakit nga tutunlan ug sakit inig tulon
• pula ug hubag nga tonsil, usahay may puti o dalag nga tulbok sa nana
• hilanat, sakit sa ulo, sakit sa dalunggan ug kakapoy
• hubag ug masakit nga kulani sa kilid sa liog

Ang gagmayng bata basin dili makaingon nga masakit ang ilang tutunlan; basin dili sila mokaon o moinom, o magsuka sila. Timailhan sa peligro ang pagtulo sa laway sa bata.

Kadaghanan sa tonsillitis mamaayo sulod sa 3 ngadto sa 4 ka adlaw, apan mahimong molungtad og mga usa ka semana. Ang sakit nga tutunlan nga may sip-on ug ubo kasagaran sip-on ra. Para sa sakit nga tutunlan sa kinatibuk-an, tan-awa ang among giya sa sakit nga tutunlan.

Kadaghanan sa tonsillitis gikan sa virus, kasagaran ang samang mga virus nga hinungdan sa sip-on ug trangkaso. Dili mapatay sa antibiotic ang virus.

Ang ubang tonsillitis gikan sa bacteria, kasagaran ang group A streptococcus, ang kagaw nga hinungdan sa strep throat. Kasagaran ang strep sa mga bata nga 5 ngadto sa 15 ka tuig, apan bisan kinsa mahimong makuhaan niini.

Ang glandular fever (mono), gikan sa laing virus, mahimong hinungdan sa grabe nga tonsillitis sa mga tin-edyer ug batan-on. Mokaylap kini pinaagi sa laway, sama sa paghalok, mahimong molungtad og pipila ka semana una mawala, ug dili makatabang ang antibiotic.

Dili ang tonsillitis mismo ang makatakod, kondili ang kagaw niini, nga mokaylap pinaagi sa ubo, pagbahin, laway ug sa paggamit sa samang baso. Mahimo kang ma-tonsillitis labaw sa makausa.

Mangutana ang doktor o nurse ug tan-awon ang imong tutunlan. Mas lagmit nga strep kon adunay:

• hilanat
• nana sa tonsil, o pula kaayo ug hubag nga tonsil
• masakit ug hubag nga kulani sa atubangan sa liog
• walay ubo o sip-on
• mga sintomas nga nagsugod sulod sa miaging 3 ka adlaw

Kon mas daghan kini nga mga timailhan, mas lagmit nga strep. Giya kini para sa health worker; dili kini makasulti nimo sa balay kon kinahanglan ba nimo og antibiotic.

Mahimo usab nga mag-throat swab ang doktor gamit ang taas nga cotton bud. Ang rapid strep test mahimong dili makakita sa pipila ka kaso, mao nga usahay ipadala usab sa laboratoryo ang swab.

Kini nga mga lakang makahupay sa sakit, bisan unsa ang hinungdan:

• Pahulay, ug pabilin sa balay samtang may hilanat ka.
• Inom og daghang tubig ug ubang ilimnon, bugnaw o init-init (dili init kaayo), sama sa tubig o salabat.
• Kaon og humok nga pagkaon: lugaw o sabaw (init-init, dili init kaayo), o bugnaw sama sa gulaman o ice cream.
• Pagmumog og init-init nga tubig nga may asin: isagol ang tunga sa kutsarita nga asin sa usa ka baso nga init-init nga tubig, imumog ug iluwa. Dili angay magmumog ang gagmayng bata.
• Paracetamol o ibuprofen: makahupay sa sakit ug hilanat. Sunda ang label o pangutana sa pharmacist. Ayaw gayud hatagi og aspirin ang bisan kinsa nga ubos sa 16 ka tuig. Kon basin dengue ang hilanat, ang among giya sa dengue nagsulti kon unsang tambal sa sakit ang likayan.
• Medicated throat lozenge: basin makapakunhod og gamay sa sakit sa mga hamtong. Ayaw hatagi og lozenge o gahi nga kendi ang gagmayng bata, kay mahimo silang matuk-an.

Mabdos, nagpasuso, may bata nga tambalan, o may dugay na nga sakit? Pangutana una sa doktor sa dili pa mogamit og bisan unsang tambal. Mahimo ka usab nga mangutana sa among medicines helper.

Kadaghanan sa may tonsillitis dili kinahanglan og antibiotic. Sa kasagaran, mga 16 ka oras ra ang makubsan niini sa sakit nga tutunlan (sumala sa giya sa UK), ug mahimo kining hinungdan sa kalibanga ug kasukaon.

Mahimong mo-reseta ang doktor kon lagmit strep kini, kon grabe kaayo ang imong pamati, o kon may komplikasyon sama sa quinsy. Sa strep, motabang ang antibiotic sa paglikay sa talagsa apan grabe nga problema sama sa rheumatic fever. Importante kini sa Pilipinas, diin aduna pa gihapoy rheumatic fever. Kasagaran penicillin o amoxicillin ang unang sulayan. Sultihi ang doktor kon nakasinati ka na og reaksyon sa penicillin, aron makapili siya og laing antibiotic.

Kon gireseta-an ka:

• imna ang matag dose sulod sa pila ka adlaw nga giingon sa doktor, bisan og mobati ka na og kaayo
• ayaw kini ipaambit o itago ang salin
• balik kon wala ka mouswag 1 ngadto sa 2 ka adlaw human sa pagsugod niini, o dayon kon nagkagrabe ka

Ayaw palit og antibiotic nga walay reseta. Niadtong 2012, gisultihan sa DOH ug FDA ang mga botika nga dili kini ibaligya nga walay reseta. Ang sayop nga paggamit makatabang sa kagaw nga mahimong resistant, mao nga dili na motalab ang antibiotic.

"Bawal ang bugnaw ug ice cream." Kagaw ang hinungdan sa tonsillitis, dili ang bugnaw nga ilimnon. Gani, gitambagan sa mga health service ang bugnaw nga ilimnon ug humok ug bugnaw nga pagkaon aron mahupay ang tutunlan.

"Tusoka o kalisa ang puti sa tonsil." Ayaw tusoka, kalisa o pislita ang puti nga mga tulbok. Dili kini makatambal sa impeksyon ug mahimong makasamad sa tutunlan.

Pagmumog og calamansi o suka. Wala kami makakita og pamatuod nga makatabang kini, ug mahimo kining makapahapdos sa samaron nga tutunlan. Init-init nga tubig nga may asin ang gamita.

"Ipatangtang na lang ang tonsil." Gamay ra ang nanginahanglan niini (tan-awa ang kanus-a kinahanglan tangtangon ang tonsil).

Ang quinsy (peritonsillar abscess) usa ka bulsa sa nana tupad sa tonsil. Kasagaran kini sa mga tin-edyer ug batan-on. Ang mga timailhan:

• grabe nga sakit sa tutunlan nga dali nga mograbe, kasagaran sa usa ka kilid
• lisod ibuka ang baba, ug nagtulo ang laway
• tingog nga morag naay sulod ang baba (muffled)
• hubag o gahi nga liog

Ang hubag mahimong makababag sa agianan sa hangin, mao nga kinahanglan dayon sa ER ang quinsy. Kuhaon sa doktor ang nana gamit ang dagom o gamay nga hiwa, ug mohatag og antibiotic.

Ang epiglottitis mao ang paghubag sa taklob ibabaw sa agianan sa hangin (windpipe). Hinungdan kini sa sakit kaayo nga tutunlan, pagtulo sa laway ug saba nga pagginhawa. Papungkoa nga tul-id ang tawo ug adto dayon sa ER. Ang Hib vaccine, apil sa mga regular nga bakuna sa bata, nanalipod batok sa kasagarang hinungdan niini.

Ang strep throat mahimo usab nga hinungdan sa scarlet fever (rashes nga morag liha kon hikapon, ug pula ug butlig-butlig nga dila). Sa ulahi, pipila ka tawo ang makabaton og paghubag (inflammation) sa kidney o rheumatic fever, nga mahimong mogawas pipila ka semana human sa sakit nga tutunlan ug mahimong makadaot sa mga balbula sa kasingkasing sa tibuok kinabuhi. Sumala sa World Health Organization, malikayan ang rheumatic fever kon tambalan ang strep throat sa husto nga antibiotic.

• Ubos sa 5 ka tuig ug may sakit nga tutunlan ug hilanat? Ipatan-aw sa doktor o adto sa health center sa samang adlaw. Tan-awa ang hilanat sa masuso ug bata.
• Tambal. Pangutana sa doktor o pharmacist sa dili pa mohatag og bisan unsang tambal, apil ang herbal. Ayaw gayud hatagi og aspirin.
• Paimna sila. Hatagi og ilimnon, gatas sa inahan o humok nga pagkaon, ug bantayi kon mas gamay ang ilang pag-ihi kaysa sa naandan.
• Eskwelahan. Ipabilin sa balay ang bata hangtod mawala ang hilanat ug makatulon na siya nga dili maglisod, kasagaran 3 ngadto sa 4 ka adlaw. Kon strep, kinahanglan siyang magpabilin sa balay hangtod makainom og antibiotic sulod sa labing menos usa ka bug-os nga adlaw.
• Kusog nga hagok o paghunong sa pagginhawa sa gabii mahimong mahitabo kon babagan sa dagkong tonsil ang agianan sa hangin. Sultihi ang doktor.

Para sa tabang bisan unsang orasa, pangutana sa among symptoms guide.

Gamay ra ang nanginahanglan og tonsillectomy, ang operasyon sa pagtangtang sa tonsil. Mahimong isugyot kini sa doktor sa dalunggan, ilong ug tutunlan (ENT) kon:

• kanunay kaayo ang impeksyon sa tutunlan: mga 7 o labaw pa sa usa ka tuig, o 5 o labaw pa matag tuig sulod sa 2 ka tuig
• babagan sa dagkong tonsil ang pagginhawa samtang natulog
• naka-quinsy na, o may motubo sa tonsil

Natulog ang pasyente samtang gihimo kini (general anesthesia). Daghan ang makauli sa samang adlaw; ang uban magpabilin og usa ka gabii. Mga 1 ngadto sa 2 ka semana ang pagkaayo. Ang pangunang peligro mao ang pagdugo, nga usahay makita isip pagsuka og dugo ug kinahanglan dayon sa ER. Makatabang ang among checklist sa dili pa ang operasyon sa pagpangandam. Aron makapangita og espesyalista, pangitaa ang ENT doctor.

• Barangay health station, rural health unit (RHU) o city health center. Pangitaa ang duol nimo.
• PhilHealth YAKAP. Libre ang check-up sa YAKAP clinic diin ka naka-register, apan sa Hulyo 2025, ang pribadong YAKAP clinic mahimong maningil hangtod ₱900 matag pasyente sa usa ka tuig. Tan-awa ang among giya sa PhilHealth YAKAP.
• Libre nga tambal pinaagi sa PhilHealth GAMOT. Sa lista sa 2026, apil sa GAMOT ang amoxicillin ug co-amoxiclav para sa pipila ka impeksyon sa tutunlan. Kon ireseta kini sa imong YAKAP doctor, libre kini makuha sa accredited nga GAMOT pharmacy, hangtod ₱20,000 matag tuig para sa matag miyembro ug matag dependent (sa Hulyo 2025).
• Pagpaospital. Sa pinakabag-ong lista sa PhilHealth case rate nga among nakit-an (Circular 2024-0037), mobayad ang PhilHealth og ₱7,800 para sa pagpaospital tungod sa acute tonsillitis, ₱19,500 para sa quinsy, ₱16,107 para sa pagpagawas sa nana sa quinsy ug ₱35,100 para sa tonsillectomy. Sakop na niini ang bayad sa ospital ug sa doktor. Tan-awa ang unsay sakop sa PhilHealth.
• Tabang sa bayronon. Ang Malasakit Center sa daghang ospital nagtigom sa tabang sa PhilHealth, PCSO ug DSWD sa usa ka desk para sa mga pasyente nga dili makabayad.
• Human sa rheumatic fever. Sa mga pasilidad nga may kontrata sa PhilHealth, may outpatient package nga mosagot sa regular nga penicillin injection nga molikay sa bag-ong atake ug sa tinuig nga ultrasound sa kasingkasing (₱12,000 matag pasyente matag tuig ubos sa mga lagda niini sa 2019).

Matabangan ka sa among free care navigator sa pagpangita og libre nga serbisyo, o pag-book og tawag sa nurse.

Walay bakuna batok sa tonsillitis. Aron makunhuran ang kahigayonan nga makatakod ang kagaw:

• Panghugas og kamot kanunay, ug taboni ang baba inig ubo o bahin.
• Ayaw pakig-ambit og baso, kutsara o toothbrush sa tawo nga masakiton.
• Pabilin sa balay samtang may hilanat.
• Kon strep, ilisi ang toothbrush human sa 2 o 3 ka adlaw nga pag-inom og antibiotic.
• Ipatambal ang strep throat kon makit-an kini sa doktor, aron mapanalipdan ang kasingkasing.

Daghan pang giya bahin sa kagaw nga hinungdan sa hilanat anaa sa among hub sa impeksyon ug hilanat.