Bulong sa tonsil (tonsillitis): sintomas, bulong kag mga senyales sang katalagman

Ang imo tonsil duha ka magamay nga bukol sa likod sang tutunlan nga nagabulig sa pagpamatok sa mikrobyo. Kon ma-impeksyon ini, madamo ang nagasiling nga "may tonsil ako" ukon "nagahabok ang tonsil ko". Tonsillitis ang medikal nga ngalan sini.

Ang mga sagad nga sintomas:

• masakit nga tutunlan kag masakit magtulon
• mapula kag nagahabok nga tonsil, kis-a may puti ukon dalag nga tuldok sang nana
• hilanat, sakit sang ulo, sakit sang dulunggan kag kakapoy
• nagahabok kag masakit nga kulani sa kilid sang liog

Ang magagmay nga kabataan mahimo indi makasiling nga masakit ang ila tutunlan; mahimo indi sila magkaon ukon mag-inom, ukon magsuka sila. Senyales sang katalagman ang pagtulo sang laway sa bata.

Ang kalabanan sang tonsillitis nagaayo sa sulod sang 3 tubtob 4 ka adlaw, pero mahimo magdugay sang mga isa ka semana. Ang masakit nga tutunlan nga may sip-on kag ubo masami sip-on lang. Para sa masakit nga tutunlan sa kabilugan, tan-awa ang amon giya sa masakit nga tutunlan.

Ang kalabanan sang tonsillitis halin sa virus, masami ang pareho nga mga virus nga nagatuga sang sip-on kag trangkaso. Indi mapatay sang antibiotic ang virus.

Ang iban nga tonsillitis halin sa bacteria, masami ang group A streptococcus, ang mikrobyo nga nagatuga sang strep throat. Sagad ang strep sa kabataan nga 5 tubtob 15 ka tuig, pero bisan sin-o mahimo maigo sini.

Ang glandular fever (mono), halin sa iban nga virus, mahimo magtuga sang grabe nga tonsillitis sa mga tin-edyer kag pamatan-on. Nagalapta ini paagi sa laway, pareho sang paghalok, mahimo magdugay sang pila ka semana antes madula, kag indi makabulig ang antibiotic.

Indi ang tonsillitis mismo ang makatakod, kundi ang mikrobyo sini, nga nagalapta paagi sa ubo, pagbahin, laway kag sa paggamit sang pareho nga baso. Mahimo ka magka-tonsillitis sing labaw sa makaisa.

Magapamangkot ang doktor ukon nurse kag tan-awon ang imo tutunlan. Mas tingali nga strep kon may:

• hilanat
• nana sa tonsil, ukon mapula gid kag nagahabok nga tonsil
• masakit kag nagahabok nga kulani sa atubang sang liog
• wala sing ubo ukon sip-on
• mga sintomas nga nagsugod sa nagligad nga 3 ka adlaw

Kon mas madamo ini nga mga senyales, mas tingali nga strep. Giya ini para sa health worker; indi ini makasugid sa imo sa balay kon kinahanglan mo sang antibiotic.

Mahimo man mag-throat swab ang doktor gamit ang malaba nga cotton bud. Ang rapid strep test mahimo indi makakita sang pila ka kaso, gani kis-a ginapadala man sa laboratoryo ang swab.

Ini nga mga hakbang nagapahapos sang sakit, bisan ano ang kabangdanan:

• Magpahuway, kag magpabilin sa balay samtang may hilanat ka.
• Mag-inom sang madamo nga tubig kag iban pa nga ilimnon, matugnaw ukon mainit-init (indi mainit gid), pareho sang tubig ukon salabat.
• Magkaon sang mahumok nga pagkaon: lugaw ukon sabaw (mainit-init, indi mainit gid), ukon matugnaw pareho sang gulaman ukon ice cream.
• Magmumog sang mainit-init nga tubig nga may asin: isagol ang katunga sang kutsarita nga asin sa isa ka baso sang mainit-init nga tubig, imumog kag iluwa. Indi dapat magmumog ang magagmay nga kabataan.
• Paracetamol ukon ibuprofen: nagapahapos sang sakit kag hilanat. Sunda ang label ukon pamangkuta ang pharmacist. Indi gid paghatagan sang aspirin ang bisan sin-o nga wala pa 16 ka tuig. Kon basi dengue ang hilanat, ang amon giya sa dengue nagasiling kon diin nga bulong sa sakit ang likawan.
• Medicated throat lozenge: basi makapahapos ini sing diutay sang sakit sa mga hamtong. Indi paghatagan sang lozenge ukon matig-a nga kendi ang magagmay nga kabataan, kay mahimo ini magbara sa ila tutunlan.

Nagabusong, nagapasuso, may bata nga bulungon, ukon may madugay na nga balatian? Pamangkuta anay ang doktor antes maggamit sang bisan ano nga bulong. Mahimo ka man magpamangkot sa amon medicines helper.

Ang kalabanan sang may tonsillitis indi kinahanglan sang antibiotic. Sa kasagaran, mga 16 ka oras lang ang ginapamubo sini sa masakit nga tutunlan (suno sa giya sa UK), kag mahimo ini magtuga sang pagkalibanga kag kasuka.

Mahimo magreseta ang doktor kon tingali strep ini, kon malain gid ang imo pamatyag, ukon kon may komplikasyon pareho sang quinsy. Sa strep, nagabulig ang antibiotic sa paglikaw sa talagsa pero grabe nga problema pareho sang rheumatic fever. Importante ini sa Pilipinas, diin may rheumatic fever pa gihapon. Masami penicillin ukon amoxicillin ang una nga ginatilawan. Sugiri ang doktor kon nagka-reaksyon ka na sa penicillin, agod makapili sia sang iban nga antibiotic.

Kon ginresetahan ka:

• inuma ang tagsa ka dose sa sulod sang pila ka adlaw nga ginsiling sang doktor, bisan maayo na ang imo pamatyag
• indi ini pag-ipaambit ukon pagtipigi ang nabilin
• magbalik kon wala ka nag-ayo 1 tubtob 2 ka adlaw pagkatapos ini ginsugdan, ukon gilayon kon nagagrabe ka

Indi pagbakal sang antibiotic nga wala sing reseta. Sang 2012, ginsilingan sang DOH kag FDA ang mga botika nga indi ini pagbaligya nga wala sing reseta. Ang sala nga paggamit nagabulig sa mikrobyo nga mangin resistant, gani indi na mag-epekto ang antibiotic.

"Bawal ang matugnaw kag ice cream." Mikrobyo ang kabangdanan sang tonsillitis, indi ang matugnaw nga ilimnon. Ginatambagan pa gani sang mga health service ang matugnaw nga ilimnon kag mahumok kag matugnaw nga pagkaon para mahapos ang tutunlan.

"Tuslukon ukon kaguson ang puti sa tonsil." Indi pagtusluka, pagkaguson ukon pagpislita ang puti nga mga tuldok. Indi ini nagabulong sang impeksyon kag mahimo pa nga mapilasan ang tutunlan.

Pagmumog sang calamansi ukon suka. Wala kami sing nakita nga pamatuod nga nagabulig ini, kag mahimo ini makapahapdi sa pilason nga tutunlan. Mainit-init nga tubig nga may asin ang gamita.

"Ipakuha na lang ang tonsil." Diutay lang ang nagakinahanglan sini (tan-awa ang san-o kinahanglan kuhaon ang tonsil).

Ang quinsy (peritonsillar abscess) isa ka bulsa sang nana sa tupad sang tonsil. Sagad ini sa mga tin-edyer kag pamatan-on. Ang mga senyales:

• grabe nga sakit sang tutunlan nga madasig nga nagagrabe, masami sa isa ka kilid
• budlay ibuka ang baba, kag nagatulo ang laway
• tingog nga daw may sulod ang baba (muffled)
• nagahabok ukon matig-a nga liog

Ang habok mahimo magbara sa agianan sang hangin, gani kinahanglan gilayon sang ER ang quinsy. Ginakuha sang doktor ang nana paagi sa dagom ukon diutay nga hiwa, kag nagahatag sang antibiotic.

Ang epiglottitis amo ang paghabok sang taklob sa ibabaw sang agianan sang hangin (windpipe). Nagatuga ini sang masakit gid nga tutunlan, pagtulo sang laway kag gahod nga pagginhawa. Papungkuon nga tadlong ang tawo kag magkadto gilayon sa ER. Ang Hib vaccine, upod sa mga regular nga bakuna sang lapsag, nagaprotektar batok sa pinakasagad nga kabangdanan sini.

Ang strep throat mahimo man magtuga sang scarlet fever (rashes nga daw liha kon hikapon, kag mapula kag butlig-butlig nga dila). Sa ulihi, may pila ka tawo nga nagahabok ang kidney (inflammation) ukon nagakaroon sang rheumatic fever, nga mahimo maggua pila ka semana pagkatapos sang masakit nga tutunlan kag mahimo magbilin sang pilas sa mga balbula sang tagipusuon sa bug-os nga kabuhi. Suno sa World Health Organization, malikawan ang rheumatic fever kon bulungon ang strep throat sang husto nga antibiotic.

• Wala pa 5 ka tuig kag may masakit nga tutunlan kag hilanat? Magpakonsulta sa doktor ukon magkadto sa health center sa amo man nga adlaw. Tan-awa ang hilanat sang lapsag kag bata.
• Bulong. Pamangkuta ang doktor ukon pharmacist antes maghatag sang bisan ano nga bulong, lakip ang herbal. Indi gid paghatagan sang aspirin.
• Painuma sila. Hatagi sang ilimnon, gatas sang iloy ukon mahumok nga pagkaon, kag bantayi kon mas diutay ang ila pag-ihi sang sa sagad.
• Eskwelahan. Ipabilin sa balay ang bata tubtob madula ang hilanat kag makatulon na sia nga indi nabudlayan, masami 3 tubtob 4 ka adlaw. Kon strep, dapat sia magpabilin sa balay tubtob nakainom na sang antibiotic sa sulod sang indi magnubo sa isa ka bug-os nga adlaw.
• Mabaskog nga hagok ukon pag-untat sang pagginhawa sa gab-i mahimo matabo kon ginabarahan sang dalagko nga tonsil ang agianan sang hangin. Sugiri ang doktor.

Para sa bulig bisan ano nga oras, pamangkuta ang amon symptoms guide.

Diutay lang ang nagakinahanglan sang tonsillectomy, ang operasyon sa pagkuha sang tonsil. Mahimo ini irekomendar sang doktor sa dulunggan, ilong kag tutunlan (ENT) kon:

• masunson gid ang impeksyon sa tutunlan: mga 7 ukon labaw pa sa isa ka tuig, ukon 5 ukon labaw pa kada tuig sa sulod sang 2 ka tuig
• ginabarahan sang dalagko nga tonsil ang pagginhawa samtang nagatulog
• nagka-quinsy na, ukon may nagatubo sa tonsil

Nagatulog ang pasyente samtang ginahimo ini (general anesthesia). Madamo ang makapauli sa amo man nga adlaw; ang iban nagapabilin sang isa ka gab-i. Mga 1 tubtob 2 ka semana ang pag-ayo. Ang panguna nga peligro amo ang pagdugo, nga kis-a makita bilang pagsuka sang dugo kag kinahanglan gilayon sang ER. Makabulig ang amon checklist antes sang operasyon sa paghanda. Para makapangita sang espesyalista, pangitaa ang ENT doctor.

• Barangay health station, rural health unit (RHU) ukon city health center. Pangitaa ang malapit sa imo.
• PhilHealth YAKAP. Libre ang check-up sa YAKAP clinic diin ka naka-register, pero sang Hulyo 2025, ang pribado nga YAKAP clinic mahimo magsukot tubtob ₱900 kada pasyente sa isa ka tuig. Tan-awa ang amon giya sa PhilHealth YAKAP.
• Libre nga bulong paagi sa PhilHealth GAMOT. Sa listahan sang 2026, upod sa GAMOT ang amoxicillin kag co-amoxiclav para sa pila ka impeksyon sa tutunlan. Kon ireseta ini sang imo YAKAP doctor, libre ini makuha sa accredited nga GAMOT pharmacy, tubtob ₱20,000 kada tuig para sa kada miyembro kag kada dependent (sang Hulyo 2025).
• Pagpaospital. Sa pinakabag-o nga listahan sang PhilHealth case rate nga amon nakita (Circular 2024-0037), nagabayad ang PhilHealth sang ₱7,800 para sa pagpaospital tungod sa acute tonsillitis, ₱19,500 para sa quinsy, ₱16,107 para sa pagpaguwa sang nana sang quinsy kag ₱35,100 para sa tonsillectomy. Sakop na sini ang bayad sa ospital kag sa doktor. Tan-awa ang ano ang sakop sang PhilHealth.
• Bulig sa balayran. Ang Malasakit Center sa madamo nga ospital nagatipon sang bulig sang PhilHealth, PCSO kag DSWD sa isa ka desk para sa mga pasyente nga indi makabayad.
• Pagkatapos sang rheumatic fever. Sa mga pasilidad nga may kontrata sa PhilHealth, may outpatient package nga nagasakop sang regular nga penicillin injection nga nagapugong sang bag-o nga atake kag sang tinuig nga ultrasound sang tagipusuon (₱12,000 kada pasyente kada tuig suno sa iya mga pagsulundan sang 2019).

Makabulig sa imo ang amon free care navigator sa pagpangita sang libre nga serbisyo, ukon mag-book sang tawag sa nurse.

Wala sing bakuna batok sa tonsillitis. Para mapadiutay ang tsansa nga maipasa ang mikrobyo:

• Maghinaw sang kamot sing masunson, kag tabuni ang baba kon nagaubo ukon nagabahin.
• Indi magpakiambit sang baso, kutsara ukon toothbrush sa tawo nga may balatian.
• Magpabilin sa balay samtang may hilanat.
• Kon strep, islan ang toothbrush pagkatapos sang 2 ukon 3 ka adlaw nga pag-inom sang antibiotic.
• Ipabulong ang strep throat kon makita ini sang doktor, para maprotektahan ang tagipusuon.

Madamo pa nga giya parte sa mikrobyo nga nagatuga sang hilanat ara sa amon hub sang impeksyon kag hilanat.