Masakit nga tutunlan: ano ang makabulig, san-o mahimo nga strep, kag san-o magpabulig gilayon

Ang tutunlan mahimo nga masakit, mahapdi, magaras ukon makatol, kag masami mas masakit kon nagatulon ka. Mahimo man nga may:

• pagkapula sa likod sang baba
• naghubag kag masakit nga kulani sa liog
• paos nga tingog, diutay nga ubo ukon mabaho nga ginhawa
• hilanat, sakit sang ulo ukon sakit sang lawas

Ang kalabanan sang sore throat nagaayo sa sulod sang mga isa ka semana. Kon virus ang kabangdanan, masami pinakagrabe ang sintomas sa ika-3 tubtob ika-5 nga adlaw kag mas maayo na sa ika-10 nga adlaw.

Ang kalabanan sang sore throat tungod sa virus, ang pareho nga mikrobyo sa likod sang sip-on, trangkaso kag COVID-19. Indi nagatalab ang antibiotic sa virus. Ang iban pa nga kabangdanan:

• strep throat, impeksyon sang bacteria nga group A streptococcus
• tonsillitis (impeksyon sa tonsil) kag laryngitis (paghubag sang voice box)
• glandular fever (mono), pinakasagad sa edad 15 tubtob 24
• aso, alikabok, allergy kag acid reflux
• mas talagsa, sexually transmitted infection (STI) pareho sang gonorrhea kag chlamydia. Kon basi na-expose ka sa HIV, rason ang sore throat para magpa-test (tan-awa ang amon giya sa sintomas sang HIV kag HIV test)
• thrush (impeksyon sang fungus), masami sa mga tawo nga maluya ang resistensya

Kon masakit nga pilas sa sulod sang baba ang imo ginabatyag, mas mahimo nga singaw (mouth ulcer) ini.

Indi pirme mahibaluan sang doktor kon virus ukon strep paagi lang sa sintomas, gani nagagamit sila sang mubo nga checklist sang mga senyales kag kon kaisa sang test.

Mas mahimo nga virus kon ang sore throat may upod nga ubo, nagatulo nga sip-on ukon mapula kag nagaluha nga mata.

Mas mahimo nga strep kon may hinali nga hilanat, puti nga mga mantsa ukon nana sa tonsil, kag naghubag kag masakit nga kulani sa liog, masami wala sing ubo kag sip-on. Pinakasagad ini sa mga bata nga edad 5 tubtob 15, kag nagalapta ini paagi sa laway, masami sa sulod sang isa ka panimalay.

Ang iban nga strep infection nagatuga sang scarlet fever, nga may pantal nga magaras pareho sang liha kag mapula kag butlig-butlig nga dila. Kinahanglan ini ipakonsulta sa doktor.

Mga test. Mahimo kuhaan sang health worker sang swab ang likod sang imo tutunlan. Mahimo ang rapid strep test sa clinic, pero mahimo nga indi sini makita ang iban nga kaso. Mas kompleto ang throat culture, kag nagaguwa ang resulta sini pagkatapos sang 1 tubtob 2 ka adlaw.

• Magmumog sang mainit-init nga tubig nga may asin. Tunawa ang katunga nga kutsarita sang asin sa isa ka baso nga mainit-init nga tubig, imumog, dayon iluwa. Indi dapat magmumog ang magagmay nga kabataan.
• Mag-inom sang madamo nga ilimnon, pareho sang tubig, sabaw, salabat (tsa sang luy-a) ukon mainit-init nga calamansi juice.
• Okay lang ang matugnaw nga ilimnon. Bisan ginasiling nga "bawal ang matugnaw", ang sore throat halin sa mikrobyo kag aso, indi sa matugnaw nga ilimnon. Makapahapos pa gani sang sakit ang matugnaw nga tubig ukon ice candy nga ginhimo sa limpyo nga tubig.
• Magkaon sang mahumok nga pagkaon pareho sang lugaw ukon arroz caldo.
• Tilawi ang dugos (honey) sa mainit-init nga tubig. Indi gid paghatagan sang dugos ang lapsag nga wala pa 1 ka tuig: mahimo ini magtuga sang infant botulism, isa ka talagsa pero grabe nga balatian.
• Sup-sopa ang lozenge ukon matig-a nga kendi, pero indi ang magagmay nga kabataan, kay mahimo ini magbara sa ila tutunlan.
• Pahuwaya ang imo tingog. Likawi anay ang videoke, kag indi magsinggit ukon maghutik.
• Likawi ang aso kag alikabok, kag untati ang pagpanigarilyo.

Indi ka sigurado kon kinahanglan mo na magpakonsulta? Makabulig ang amon libre nga AI symptoms guide sa paghunahuna sini.

Madamo ang nagapangita sang "tableta sa masakit nga tutunlan". Amo ini ang makabulig:

• Paracetamol ukon ibuprofen ang panguna nga bulong sa sakit sang tutunlan kag hilanat. Indi gid paghatagan sang aspirin ang bisan sin-o nga wala pa 16 ka tuig.
• Kon may hilanat ka kag posible nga dengue, halimbawa sa tiempo sang ulan, paracetamol ang imna kag likawi ang ibuprofen kag aspirin tubtob nga matan-aw ka sang doktor: sa dengue, mahimo sini mapataas ang risgo sang pagdugo. Tan-awa ang amon giya sa dengue.
• Medicated lozenge, nga may bulong nga pangpamanhid, antiseptic ukon anti-inflammatory, mahimo makapanubo sang sakit sa mga adulto, pero diutay lang.
• Throat spray nga ginagamit nga isa lang: diutay ang pamatuod nga makabulig ini.

Sunda ang label ukon pamangkota ang pharmacist kon pila ang imnon, kag indi pagdoblehon ang pareho nga sangkap (halimbawa, paracetamol nga ara sa bulong sa sip-on kag paracetamol nga tableta pa). Kon nagabusong ka ukon nagapasuso, may madugay nga balatian, nagainom sang iban nga bulong, ukon nagabakal para sa bata, pamangkot anay sa pharmacist ukon doktor. Mahimo mo man pamangkuton ang amon medicines guide.

Makatintal ang pagbakal sang amoxicillin ukon paggamit sang nabilin nga antibiotic para sa masakit nga tutunlan. Pero:

• Indi ginapatay sang antibiotic ang virus, ang sagad nga kabangdanan.
• Ang kalabanan nagaayo sa sulod sang isa ka semana, may antibiotic man ukon wala. Sa kasagaran, ginapamubo lang sini sang mga 16 ka oras ang sintomas.
• May side effects ini, masami pagkalibanga kag kasuka.
• Ang antibiotic nga indi kinahanglan nagabulig sa mikrobyo nga mangin resistant, gani mahimo nga indi na ini magtalab kon matuod nga kinahanglan mo.

San-o ini importante. Mahimo magreseta ang doktor, masami penicillin ukon amoxicillin, kon kumpirmado ukon mahimo nga strep, ukon kon grabe gid ang imo pamatyag. Sa strep, ginapadasig sini ang pag-ayo kag ginapunggan ang rheumatic fever (tan-awa ang Strep throat kag rheumatic fever). Kon hatagan ka, tapusa ang bug-os nga pagbulong, indi ini paghatag sa iban, kag magbalik kon indi ka nagaayo 24 tubtob 48 ka oras pagkatapos ini sugdan.

Ang makatol nga tutunlan nga may uga kag makatol nga ubo masami halin sa:

• umpisa sang sip-on ukon trangkaso
• laryngitis, nga may pagkapaos kag pirme gusto mag-ehem, masami nagadula sa sulod sang 1 tubtob 2 ka semana
• allergy, nga may pagbahin kag makatol nga mata, nga mahimo magdugay sang pila ka semana ukon bulan
• sip-on nga nagatulo halin sa likod sang ilong pakadto sa tutunlan
• acid reflux, nga may heartburn ukon maaslum nga lasa sa baba, masami mas grabe pagkatapos magkaon ukon kon nagahigda
• aso, alikabok kag uga nga hangin

Makabulig ang madamo nga ilimnon, lozenge kag pagpahuway sang tingog. Mahimo magsugyot ang pharmacist sang bulong para sa allergy ukon reflux. Ang ubo nga nagadugay sang labaw sa 3 ka semana kinahanglan ipa-check-up. Para sa ubo, tan-awa ang amon giya sa bulong sa ubo.

Sa tonsillitis, mapula kag naghubag ang mga tonsil sa duha ka kilid sang tutunlan, kon kaisa may puti nga mga mantsa ukon nana. Mahimo ini mabatyagan nga daw grabe nga trangkaso, nga masakit magtulon, may hilanat kag sakit sang dulunggan. Masami virus ang kabangdanan, kon kaisa strep, kag masami nagaayo ini sa sulod sang 3 tubtob 4 ka adlaw sa pareho nga pag-atipan sa balay.

Magpakonsulta sa doktor subong nga adlaw kon may mga butlig nga may nana sa imo tonsil ukon budlay ka magkaon ukon mag-inom tungod sa sakit. Talagsa lang kinahanglan ang pagkuha sang tonsil. Para sa dugang pa, basaha ang amon giya parte sa tonsillitis.

Ang quinsy, isa ka talagsa nga komplikasyon, amo ang natipon nga nana sa tupad sang tonsil. Magkadto sa emergency room kon madasig nga nagagrabe ang masakit nga tutunlan, nga may paghubag sa sulod sang baba ukon tutunlan, ukon budlay maghambal, magtulon, magginhawa ukon magbuka sang baba.

Ang gamay nga bata mahimo nga indi makasiling nga masakit ang iya tutunlan. Mahimo nga indi sia magkaon ukon mag-inom, maghibi kon nagatulon, nagalaway, ukon may hilanat.

• Pamangkot sa doktor ukon sa health center parte sa masakit nga tutunlan sang bata nga wala pa 5 ka tuig. Tan-awa ang amon giya sa hilanat sang lapsag kag bata.
• Luwas nga mga remedyo suno sa giya sang DOH sa balatian sang bata (IMCI) para sa edad 2 ka bulan tubtob 5 ka tuig: padayuna ang pagpasuso, dugangi ang ilimnon, kag hatagi sang calamansi juice. Ginalaygay sini nga indi paggamit sang cough syrup, bulong nga pangpanipis sang plema kag nasal decongestant sa magagmay nga kabataan.
• Indi paghatagan sang dugos ang wala pa 1 ka tuig, matig-a nga kendi ang magagmay nga kabataan, ukon aspirin ang wala pa 16. Pamangkot sa doktor ukon pharmacist antes maghatag sang bisan ano nga bulong.
• Ipabilin sila sa balay samtang may hilanat, kag kon strep, tubtob nga makaisa ka adlaw na sila nga nagainom sang antibiotic.

Magkadto gilayon sa emergency room kon nagalaway ang bata, indi makatulon ukon magahod ang pagginhawa.

Talagsa lang, pero ang strep throat nga wala nabulong mahimo magresulta sa rheumatic fever pagkatapos sang pila ka semana, kon ginaatake sang depensa sang lawas ang iya kaugalingon nga mga tissue, lakip ang mga balbula (valve) sang tagipusuon. Ang isa ukon labaw pa nga atake mahimo magbilin sang permanente nga ulat sa mga valve, nga ginatawag nga rheumatic heart disease. Suno sa WHO, amo ini ang pinakasagad nga balatian sa tagipusuon nga makuha sang mga tawo antes mag-edad 25. Mapunggan ang rheumatic fever kon bulngon ang strep sang husto nga antibiotic.

Magpakonsulta sa doktor kon, sa mga semana pagkatapos sang masakit nga tutunlan, ikaw ukon ang imo bata may hilanat kag masakit nga kasu-kasuan (labi na kon nagasaylo-saylo ang sakit sa lain-lain nga kasu-kasuan), sakit sa dughan, kapos sa ginhawa ukon hinali nga paghulag nga indi mapunggan.

Ang mga tawo nga nagkaroon na sang rheumatic fever nagakinahanglan sang regular nga iniksyon sang antibiotic sa sulod sang madamo nga tuig agod indi na magliwat ang atake. May outpatient package ang PhilHealth para sini nga pag-atipan sa mga contracted facility, nga gintakda sang Circular 2019-005 kag ginagamit pa sang 2025. Nagabayad ini sang ₱12,000 kada pasyente kada tuig kag lakip ang tinuig nga ultrasound sang tagipusuon (2D echo). Wala sing dugang nga bayad ang mga sponsored kag indigent member.

• Barangay health station, rural health unit (RHU) ukon city health center. Diri magsugod para sa masakit nga tutunlan nga indi nagaayo, ukon bata nga may masakit nga tutunlan kag hilanat. Hibaluon kon paano nagaobra ang publiko nga health system, ukon mangita sang health center.
• PhilHealth YAKAP. Suno sa impormasyon sang Hulyo 2025, ang mga miyembro nga nakarehistro sa isa ka YAKAP clinic may libre nga check-up, mga lab test sa listahan sang YAKAP nga ginpahimo sang ila YAKAP doctor, kag mga bulong sa listahan sang GAMOT nga ginreseta sang amo nga doktor, tubtob ₱20,000 kada tuig. Mahimo magsukot ang pribado nga YAKAP clinic sang tubtob ₱900 kada tuig. Tan-awa ang amon giya parte sa PhilHealth YAKAP.
• Pribado nga clinic: may bayad ang konsulta kag bisan ano nga strep test, gani pamangkota anay ang presyo.

Gusto mo bala may mahambalan? Mag-book sang tawag sa isa ka nurse.

• Manghugas sang kamot sing masunson, kag tabuni ang ubo kag pagbahin sang tissue ukon sang siko.
• Indi magpaambit sang baso, kutsara ukon pagkaon sa may balatian.
• Magpabilin sa balay samtang may hilanat ka, kag kon strep, tubtob nga makaisa ka adlaw ka na nga nagainom sang antibiotic.
• Magbaylo sang bag-o nga toothbrush pila ka adlaw pagkatapos sugdan ang antibiotic para sa strep.
• Magpabakuna. Ginahatag sang mga health center ang mga panguna nga bakuna sang lapsag sa una nga tuig, lakip ang Hib, nga nagaproteksyon batok sa epiglottitis, isa ka delikado nga paghubag sa tutunlan.