Agas ti tonsil (tonsillitis): sintomas, agas ken dagiti pagilasinan ti peggad

Ti tonsil ket dua a bassit a bukol iti likud ti karabukob a tumulong a manglaban kadagiti mikrobio. No maimpeksion dagitoy, adu ti mangibaga iti "adda tonsil ko" wenno "nalumteg ti tonsil ko". Tonsillitis ti medikal a nagan daytoy.

Dagiti kadawyan a sintomas:

• nasakit a karabukob ken nasakit ti agalun-on
• nalabaga ken nalumteg a tonsil, no dadduma addaan puraw wenno duyaw a tuldek ti nana
• gurigor, sakit ti ulo, sakit ti lapayag ken bannog
• nalumteg ken nasakit a kulani iti sikigan ti tengnged

Dagiti babassit nga ubbing ket mabalin a saanda a maibaga a nasakit ti karabukobda; mabalin a dida kayat ti mangan wenno uminom, wenno agsaruada. Pagilasinan ti peggad ti panagtedted ti katay iti ubing.

Kaaduan a tonsillitis ket umimbag iti uneg ti 3 agingga 4 nga aldaw, ngem mabalin nga agpaut iti agarup maysa a lawas. Ti nasakit a karabukob nga addaan sipon ken uyek ket masansan a panateng laeng. Para iti nasakit a karabukob iti sapasap, kitaen ti giya mi maipapan iti nasakit a karabukob.

Kaaduan a tonsillitis ket gapu iti virus, masansan a dagiti met laeng a virus a pakaigapuan ti panateng ken trangkaso. Saan a mapapatay ti antibiotic ti virus.

Ti dadduma a tonsillitis ket gapu iti bacteria, kaaduanna ti group A streptococcus, ti mikrobio iti likud ti strep throat. Kadawyan ti strep kadagiti ubbing nga agtawen iti 5 agingga 15, ngem siasinoman ket mabalin a maaddaan.

Ti glandular fever (mono), a gapu iti sabali a virus, ket mabalin a pakaigapuan ti nakaro a tonsillitis kadagiti tin-edyer ken agtutubo. Maiyakar daytoy babaen ti katay, kas iti panagbisong, mabalin a sumagmamano a lawas sakbay a mapukaw, ken saan a makatulong ti antibiotic.

Saan a ti tonsillitis a mismo ti makaakar, no di ket dagiti mikrobiona, a maiyakar babaen ti uyek, panagbaeng, katay ken panagbibingay iti baso. Mabalin a maaddaanka iti tonsillitis iti ad-adu ngem maminsan.

Agsaludsod ti doktor wenno nurse ken kitaenna ti karabukobmo. Ad-adda a strep no adda:

• gurigor
• nana kadagiti tonsil, wenno nalabaga unay ken nalumteg a tonsil
• nasakit ken nalumteg a kulani iti sango ti tengnged
• awan ti uyek wenno sipon
• sintomas a nangrugi iti napalabas a 3 nga aldaw

No ad-adu dagitoy a pagilasinan, ad-adda a strep. Giya daytoy para iti health worker; saanna a maibaga kenka iti balay no masapulmo ti antibiotic.

Mabalin met nga agaramid ti doktor iti throat swab babaen ti atiddog a cotton bud. Mabalin a saan a makita ti rapid strep test ti dadduma a kaso, isu a no dadduma maipatulod met ti swab iti laboratorio.

Makapabang-ar dagitoy iti ut-ot, uray ania ti gapuna:

• Aginana, ken agtalinaed iti balay bayat nga addaanka iti gurigor.
• Uminom iti adu a danum ken dadduma pay nga inumen, nalamiis wenno nabara-bara (saan a napudot), kas iti danum wenno salabat.
• Mangan iti nalukneng a taraon: lugaw wenno digo (nabara-bara, saan a napudot), wenno nalamiis kas iti gulaman wenno ice cream.
• Agmumog iti nabara-bara a danum nga addaan asin: ilaok ti kagudua a kutsarita nga asin iti maysa a baso a nabara-bara a danum, imumog ken ituppa. Saan a rumbeng nga agmumog dagiti babassit nga ubbing.
• Paracetamol wenno ibuprofen: pangpabang-ar iti ut-ot ken gurigor. Suroten ti label wenno agdamag iti pharmacist. Dimo pulos ikkan iti aspirin ti siasinoman nga awan pay 16 ti tawenna. No mabalin a dengue ti gurigor, ibaga ti giya mi maipapan iti dengue no ania nga agas iti ut-ot ti liklikan.
• Medicated throat lozenge: mabalin a bassit a makapabang-ar iti ut-ot kadagiti nataengan. Dimo ikkan iti lozenge wenno natangken a kendi dagiti babassit nga ubbing, ta mabalin a maipit iti karabukobda.

Masikog, agpapasuso, mangagas iti ubing, wenno addaan nabayag a sakit? Agdamag pay iti doktor sakbay nga agusar iti aniaman nga agas. Mabalin met nga agdamagka iti medicines helper mi.

Kaaduan nga addaan tonsillitis ket saan a masapulda ti antibiotic. Iti kadawyan, agarup 16 nga oras laeng ti maikissay daytoy iti nasakit a karabukob (sigun iti giya ti UK), ken mabalin a pakaigapuan daytoy ti buris ken panagsarua.

Mabalin nga agreseta ti doktor no ad-adda a strep, no nakaro unay ti saan a nasayaat a riknam, wenno no adda komplikasion kas iti quinsy. Iti strep, tumulong ti antibiotic a manglapped kadagiti manmano ngem nakaro a parikut kas iti rheumatic fever. Napateg daytoy iti Filipinas, ta adda pay laeng rheumatic fever ditoy. Kadawyan a penicillin wenno amoxicillin ti umuna a padasen. Ibagam iti doktor no naaddaanka iti reaksion iti penicillin, tapno makapili iti sabali nga antibiotic.

No nairesetaanka:

• inumem ti tunggal dose iti uneg ti kaadu nga aldaw nga imbaga ti doktor, uray no nasaysayaaten ti riknam
• dimo ibingay wenno idulin ti nabati
• agsubli no saanka nga immimbag 1 agingga 2 nga aldaw kalpasan ti panangrugim, wenno a dagus no kumarkaroka

Dika gumatang iti antibiotic nga awan reseta. Idi 2012, imbaga ti DOH ken FDA kadagiti botika a saanda nga ilako dagitoy nga awan reseta. Ti di umiso a panagusar ket tumulong kadagiti mikrobio nga agbalin a resistant, isu nga agsardeng nga agepekto ti antibiotic.

"Maiparit ti nalamiis ken ice cream." Mikrobio ti pakaigapuan ti tonsillitis, saan a ti nalamiis nga inumen. Kinapudnona, isingasing dagiti health service ti nalamiis nga inumen ken nalukneng ken nalamiis a taraon tapno bumang-ar ti karabukob.

"Tudoken wenno kudkoden ti puraw iti tonsil." Dimo tudoken, kudkoden wenno pespesen dagiti puraw a tuldek. Saanna nga agasan ti impeksion ken mabalin pay a madangran ti karabukob.

Panagmumog iti calamansi wenno suka. Awan ti nasarakanmi a pammaneknek a makatulong dagitoy, ken mabalin a makapasakit pay iti nasugatan a karabukob. Nabara-bara a danum nga addaan asin ti usarem.

"Ipaikkat laengen ti tonsil." Manmano laeng ti makasapul iti daytoy (kitaen ti kaano a masapul nga ikkaten ti tonsil).

Ti quinsy (peritonsillar abscess) ket bulsa ti nana iti abay ti tonsil. Kadawyan daytoy kadagiti tin-edyer ken agtutubo. Dagiti pagilasinan:

• nakaro nga ut-ot ti karabukob a napartak a kumaro, kaaduanna iti maysa a sikigan
• narigat a lukatan ti ngiwat, ken agtedted ti katay
• timek a kasla adda laon ti ngiwat (muffled)
• nalumteg wenno natangken a tengnged

Mabalin a lapdan ti lumteg ti dalan ti angin, isu a masapul a dagus ti ER iti quinsy. Ikkaten ti doktor ti nana babaen ti dagum wenno bassit a gisgis, ken mangted iti antibiotic.

Ti epiglottitis ket panaglumteg ti kalub iti ngato ti dalan ti angin (windpipe). Pakaigapuan daytoy ti nasakit unay a karabukob, panagtedted ti katay ken naariwawa a panaganges. Pagtugawen a nalinteg ti tao ken mapan a dagus iti ER. Ti Hib vaccine, a paset dagiti regular a bakuna ti maladaga, ket mangsalaknib kontra iti kaaduan a gapuna.

Ti strep throat ket mabalin met a pakaigapuan ti scarlet fever (rashes a kasla papel de liha no sagiden, ken nalabaga ken nabutbutlig a dila). Kalpasanna, sumagmamano a tao ti maaddaan iti panaglumteg (inflammation) ti kidney wenno rheumatic fever, a mabalin a rumuar sumagmamano a lawas kalpasan ti nasakit a karabukob ken mabalin a mangdangran kadagiti balbula ti puso iti unos ti biag. Sigun iti World Health Organization, malapdan ti rheumatic fever no maagasan ti strep throat iti umiso nga antibiotic.

• Awan pay 5 ti tawenna ken addaan nasakit a karabukob ken gurigor? Ipakita iti doktor wenno mapan iti health center iti isu met laeng nga aldaw. Kitaen ti gurigor ti maladaga ken ubing.
• Agas. Agdamag iti doktor wenno pharmacist sakbay a mangted iti aniaman nga agas, agraman dagiti herbal. Dimo pulos ikkan iti aspirin.
• Painumen ida. Ikkan iti inumen, gatas ti ina wenno nalukneng a taraon, ken kitaen no basbassit ti panagisbuda ngem iti kadawyan.
• Eskuela. Pagtalinaeden iti balay ti ubing agingga a mapukaw ti gurigor ken makaalun-on a saan a marigatan, kaaduanna 3 agingga 4 nga aldaw. No strep, rumbeng nga agtalinaed iti balay agingga a nakainom iti antibiotic iti saan a kumurang iti maysa a naan-anay nga aldaw.
• Napigsa nga agurok wenno panagsardeng ti panaganges iti rabii ket mabalin a mapasamak no lapdan dagiti dadakkel a tonsil ti dalan ti angin. Ibagam iti doktor.

Para iti tulong uray ania nga oras, agdamagka iti symptoms guide mi.

Manmano laeng ti makasapul iti tonsillectomy, ti operasion a pangikkat kadagiti tonsil. Mabalin nga isingasing daytoy ti doktor ti lapayag, agong ken karabukob (ENT) no:

• masansan unay ti impeksion iti karabukob: agarup 7 wenno ad-adu pay iti maysa a tawen, wenno 5 wenno ad-adu pay iti tunggal tawen iti 2 a tawen
• lapdan dagiti dadakkel a tonsil ti panaganges bayat ti panagturog
• naaddaan iti quinsy, wenno adda tumubtubo iti tonsil

Nakaturog ti pasiente bayat a maar-aramid daytoy (general anesthesia). Adu ti makaawid iti isu met laeng nga aldaw; ti dadduma ket agtalinaed iti maysa a rabii. Agarup 1 agingga 2 a lawas ti panagimbag. Ti kangrunaan a peggad ket ti panagdara, a no dadduma agparang a kas panagsarua iti dara ken masapul a dagus ti ER. Makatulong ti checklist mi sakbay ti operasion iti panagsagana. Tapno makabirok iti espesialista, agbirok iti ENT doctor.

• Barangay health station, rural health unit (RHU) wenno city health center. Agbirok iti asideg kenka.
• PhilHealth YAKAP. Libre ti check-up iti YAKAP clinic a nakarehistroam, ngem idi Hulio 2025, mabalin nga agsingir ti pribado a YAKAP clinic agingga iti ₱900 iti tunggal pasiente iti maysa a tawen. Kitaen ti giya mi maipapan iti PhilHealth YAKAP.
• Libre nga agas babaen ti PhilHealth GAMOT. Iti listaan ti 2026, karaman iti GAMOT ti amoxicillin ken co-amoxiclav para iti dadduma nga impeksion iti karabukob. No ireseta ti doktormo iti YAKAP ti maysa kadagitoy, libre a maala iti accredited a GAMOT pharmacy, agingga iti ₱20,000 iti tunggal tawen para iti tunggal miembro ken tunggal dependent (idi Hulio 2025).
• Panagpaospital. Iti kabaruan a listaan ti PhilHealth case rate a nasarakanmi (Circular 2024-0037), agbayad ti PhilHealth iti ₱7,800 para iti panagpaospital gapu iti acute tonsillitis, ₱19,500 para iti quinsy, ₱16,107 para iti panangiruar iti nana ti quinsy ken ₱35,100 para iti tonsillectomy. Sakupen daytoy ti bayad iti ospital ken iti doktor. Kitaen ti ania ti sakupen ti PhilHealth.
• Tulong iti bayadan. Pagtitiponen dagiti Malasakit Center iti adu nga ospital ti tulong ti PhilHealth, PCSO ken DSWD iti maymaysa a desk para kadagiti pasiente a saan a makabayad.
• Kalpasan ti rheumatic fever. Kadagiti pasilidad nga addaan kontrata iti PhilHealth, adda outpatient package a mangsakup kadagiti regular a penicillin injection a manglapped iti baro nga atake ken iti tinawen nga ultrasound ti puso (₱12,000 iti tunggal pasiente iti tunggal tawen sigun kadagiti pagannurotanna idi 2019).

Matulongannaka ti free care navigator mi a makabirok iti libre a serbisio, wenno ag-book iti awag iti nurse.

Awan ti bakuna kontra tonsillitis. Tapno bumassit ti tsansa a maiyakar dagiti mikrobio:

• Agbuggo kadagiti ima a masansan, ken abbungan ti ngiwat no aguyek wenno agbaeng.
• Dika makibingay iti baso, kutsara wenno toothbrush iti tao nga agsaksakit.
• Agtalinaed iti balay bayat nga addaanka iti gurigor.
• No strep, sukatan ti toothbrush kalpasan ti 2 wenno 3 nga aldaw a panaginom iti antibiotic.
• Ipaagas ti strep throat no masarakan daytoy ti doktor, tapno masalakniban ti puso.

Adu pay a giya maipapan kadagiti mikrobio a pakaigapuan ti gurigor ti adda iti hub mi maipapan iti impeksion ken gurigor.