Gamot sa tonsil (tonsillitis): sintomas, lunas at mga senyales ng panganib

Ang tonsil ay dalawang maliit na umbok sa likod ng lalamunan na tumutulong labanan ang mikrobyo. Kapag na-impeksiyon ang mga ito, sinasabi ng maraming Pilipino na "may tonsil ako" o "namamaga ang tonsil". Tonsillitis ang tawag dito ng mga doktor.

Mga karaniwang sintomas:

• masakit na lalamunan at masakit lumunok
• mapula at namamagang tonsil, minsan may puti o dilaw na tuldok ng nana
• lagnat, sakit ng ulo, sakit ng tainga at pagod
• namamaga at masakit na kulani sa gilid ng leeg

Baka hindi masabi ng maliliit na bata na masakit ang lalamunan nila; baka ayaw nilang kumain o uminom, o nagsusuka sila. Senyales ng panganib ang tumutulong laway sa bata.

Gumagaling ang karamihan ng tonsillitis sa loob ng 3 hanggang 4 na araw, pero puwedeng tumagal nang mga isang linggo. Kapag may kasamang sipon at ubo ang masakit na lalamunan, kadalasan ay karaniwang sipon lang ito. Para sa masakit na lalamunan sa pangkalahatan, tingnan ang aming gabay sa masakit na lalamunan.

Karamihan ng tonsillitis ay dulot ng virus, kadalasan ang parehong mga virus na nagdudulot ng sipon at trangkaso. Hindi pinapatay ng antibiotic ang virus.

May tonsillitis din na dulot ng bacteria, kadalasan ng group A streptococcus, ang mikrobyo sa likod ng strep throat. Pinakakaraniwan ang strep sa mga batang 5 hanggang 15 taong gulang, pero puwede itong tumama sa kahit sino.

Ang glandular fever (mono), na dulot ng ibang virus, ay puwedeng magdulot ng matinding tonsillitis sa mga teenager at young adult. Kumakalat ito sa laway, gaya ng sa paghalik, puwedeng abutin ng ilang linggo bago mawala, at hindi ito natutulungan ng antibiotic.

Hindi ang tonsillitis mismo ang nakahahawa kundi ang mga mikrobyong sanhi nito, na kumakalat sa ubo, bahing, laway at paggamit ng iisang baso. Puwede kang magka-tonsillitis nang higit sa isang beses.

Magtatanong ang doktor o nurse at titingnan ang lalamunan mo. Mas malamang na strep ito kapag may:

• lagnat
• nana sa tonsil, o napakapula at namamagang tonsil
• masakit at namamagang kulani sa harap ng leeg
• walang ubo o sipon
• mga sintomas na nagsimula sa nakaraang 3 araw

Habang dumarami ang mga senyales na ito, mas malamang na strep. Gabay ito para sa health worker; hindi nito masasabi sa iyo sa bahay kung kailangan mo ng antibiotic.

Puwede ring gumawa ang doktor ng throat swab gamit ang mahabang cotton bud. Puwedeng hindi makita ng rapid strep test ang ilang kaso, kaya minsan ipinapadala rin sa laboratoryo ang swab.

Nakatutulong ang mga ito na maibsan ang sakit, anuman ang sanhi:

• Magpahinga, at manatili sa bahay habang may lagnat.
• Uminom ng maraming tubig at iba pang inumin, malamig o maligamgam (hindi mainit), gaya ng tubig o salabat.
• Kumain ng malalambot na pagkain: lugaw o sabaw (maligamgam, hindi mainit), o malalamig gaya ng gulaman o ice cream.
• Magmumog ng maligamgam na tubig na may asin: haluin ang kalahating kutsarita ng asin sa isang baso ng maligamgam na tubig, imumog at idura. Hindi dapat magmumog ang maliliit na bata.
• Paracetamol o ibuprofen: pampawala ng sakit at lagnat. Sundin ang nakasulat sa label o magtanong sa pharmacist. Huwag kailanman magbigay ng aspirin sa sinumang wala pang 16 taong gulang. Kung baka dengue ang lagnat, sinasabi ng aming gabay sa dengue kung aling pampawala ng sakit ang dapat iwasan.
• Medicated throat lozenge: baka makabawas ito nang kaunti sa sakit sa matatanda. Huwag bigyan ng lozenge o matigas na kendi ang maliliit na bata, dahil puwede silang mabulunan.

Buntis, nagpapasuso, may batang gagamutin, o may matagal nang sakit? Magtanong muna sa doktor bago gumamit ng anumang gamot. Puwede ka ring magtanong sa aming medicines helper.

Hindi kailangan ng antibiotic ng karamihan ng may tonsillitis. Sa karaniwan, mga 16 na oras lang ang naiikli nito sa masakit na lalamunan (ayon sa gabay sa UK), at puwede itong magdulot ng pagtatae at pagduduwal.

Puwedeng magreseta ang doktor kapag malamang na strep ito, kapag masamang-masama ang pakiramdam mo, o kapag may komplikasyon gaya ng quinsy. Sa strep, tumutulong ang antibiotic na maiwasan ang bihira pero malubhang problema gaya ng rheumatic fever. Mahalaga ito sa Pilipinas, kung saan may rheumatic fever pa rin. Kadalasang penicillin o amoxicillin ang unang sinusubukan. Sabihin sa doktor kung nagka-reaksiyon ka na sa penicillin, para makapili siya ng ibang antibiotic.

Kung niresetahan ka:

• inumin ang bawat dose sa loob ng ilang araw na sinabi ng doktor, kahit gumaan na ang pakiramdam mo
• huwag itong ibahagi sa iba o itabi ang natira
• bumalik kung hindi ka bumuti 1 hanggang 2 araw matapos itong simulan, o agad kung lumalala ka

Huwag bumili ng antibiotic nang walang reseta. Noong 2012, sinabihan ng DOH at FDA ang mga botika na huwag itong ibenta nang walang reseta. Ang maling paggamit ay tumutulong sa mikrobyo na maging resistant, kaya hindi na tumatalab ang antibiotic.

"Bawal ang malamig at ice cream." Mikrobyo ang sanhi ng tonsillitis, hindi ang malamig na inumin. Ipinapayo pa nga ng mga health service ang malamig na inumin at malambot at malamig na pagkain para guminhawa ang lalamunan.

"Tusukin o kayurin ang puti sa tonsil." Huwag tusukin, kayurin o pisilin ang mga puting tuldok. Hindi nito ginagamot ang impeksiyon at puwede pang masugatan ang lalamunan.

Pagmumumog ng kalamansi o suka. Wala kaming nakitang patunay na nakatutulong ito, at puwede itong humapdi sa sugatang lalamunan. Maligamgam na tubig na may asin ang gamitin.

"Ipatanggal na lang ang tonsil." Iilan lang ang nangangailangan nito (tingnan ang kailan kailangang tanggalin ang tonsil).

Ang quinsy (peritonsillar abscess) ay bulsa ng nana sa tabi ng tonsil. Pinakakaraniwan ito sa mga teenager at young adult. Mga senyales:

• matinding sakit ng lalamunan na mabilis lumala, kadalasan sa isang gilid
• hirap ibuka ang bibig, at tumutulong laway
• boses na parang may laman ang bibig (muffled)
• namamaga o naninigas na leeg

Puwedeng harangan ng pamamaga ang daanan ng hangin, kaya kailangan agad ng ER ang quinsy. Inaalis ng doktor ang nana gamit ang karayom o maliit na hiwa, at nagbibigay ng antibiotic.

Ang epiglottitis ay pamamaga ng takip sa itaas ng daanan ng hangin (windpipe). Nagdudulot ito ng napakasakit na lalamunan, tumutulong laway at maingay na paghinga. Panatilihing nakaupo nang tuwid ang tao at pumunta agad sa ER. Ang Hib vaccine, kasama sa mga regular na bakuna ng baby, ay pumoprotekta laban sa pinakakaraniwang sanhi nito.

Puwede ring magdulot ang strep throat ng scarlet fever (pantal na magaspang na parang liha, at mapula at butil-butil na dila). Pagkalipas nito, may iilang nagkakaroon ng pamamaga ng bato (kidney) o ng rheumatic fever, na puwedeng lumabas ilang linggo matapos ang masakit na lalamunan at puwedeng mag-iwan ng pinsala sa mga balbula ng puso habambuhay. Ayon sa World Health Organization, naiiwasan ang rheumatic fever kapag ginamot ang strep throat ng tamang antibiotic.

• Wala pang 5 taon at may masakit na lalamunan at lagnat? Magpatingin sa doktor o pumunta sa health center sa araw ding iyon. Tingnan ang lagnat sa baby at bata.
• Gamot. Magtanong sa doktor o pharmacist bago magbigay ng anumang gamot, kasama ang herbal. Huwag kailanman magbigay ng aspirin.
• Painumin sila. Bigyan ng inumin, gatas ng ina o malambot na pagkain, at bantayan kung mas madalang ang pag-ihi kaysa karaniwan.
• Eskwela. Panatilihin sa bahay ang bata hanggang mawala ang lagnat at kaya na niyang lumunok nang maayos, kadalasan 3 hanggang 4 na araw. Kung strep, dapat siyang manatili sa bahay hanggang nakainom na siya ng antibiotic nang hindi bababa sa isang buong araw.
• Malakas na hilik o paghinto ng paghinga sa gabi ay puwedeng mangyari kapag hinaharangan ng malalaking tonsil ang daanan ng hangin. Sabihin ito sa doktor.

Para sa tulong anumang oras, magtanong sa aming symptoms guide.

Iilan lang ang nangangailangan ng tonsillectomy, ang operasyon para tanggalin ang tonsil. Puwede itong imungkahi ng doktor sa tainga, ilong at lalamunan (ENT) kapag:

• napakadalas ng impeksiyon sa lalamunan: mga 7 o higit pa sa isang taon, o 5 o higit pa bawat taon sa loob ng 2 taon
• hinaharangan ng malalaking tonsil ang paghinga habang natutulog
• nagka-quinsy na, o may tumutubo sa tonsil

Tulog ang pasyente habang ginagawa ito (general anesthesia). Marami ang nakauuwi sa araw ding iyon; may ilang nananatili nang isang gabi. Mga 1 hanggang 2 linggo ang paggaling. Ang pangunahing panganib ay pagdurugo, na minsan ay lumalabas bilang pagsusuka ng dugo at kailangan agad ng ER. Makatutulong ang aming checklist bago ang operasyon sa paghahanda. Para makahanap ng espesyalista, maghanap ng ENT doctor.

• Barangay health station, rural health unit (RHU) o city health center. Maghanap ng malapit sa iyo.
• PhilHealth YAKAP. Libre ang check-up sa YAKAP clinic kung saan ka naka-register, pero noong Hulyo 2025, puwedeng maningil ang pribadong YAKAP clinic ng hanggang ₱900 bawat pasyente sa isang taon. Tingnan ang aming gabay sa PhilHealth YAKAP.
• Libreng gamot sa PhilHealth GAMOT. Sa listahan ng 2026, kasama sa GAMOT ang amoxicillin at co-amoxiclav para sa ilang impeksiyon sa lalamunan. Kung ireseta ito ng YAKAP doctor mo, libre itong makukuha sa accredited na GAMOT pharmacy, hanggang ₱20,000 bawat taon para sa bawat miyembro at bawat dependent (noong Hulyo 2025).
• Pagpapaospital. Sa pinakabagong listahan ng PhilHealth case rate na nakita namin (Circular 2024-0037), nagbabayad ang PhilHealth ng ₱7,800 para sa pagka-ospital dahil sa acute tonsillitis, ₱19,500 para sa quinsy, ₱16,107 para sa pagpapalabas ng nana ng quinsy at ₱35,100 para sa tonsillectomy. Sakop na nito ang bayad sa ospital at sa doktor. Tingnan ang ano ang sakop ng PhilHealth.
• Tulong sa bayarin. Pinagsasama ng Malasakit Center sa maraming ospital ang tulong ng PhilHealth, PCSO at DSWD sa iisang desk para sa mga pasyenteng hindi makabayad.
• Pagkatapos ng rheumatic fever. Sa mga pasilidad na may kontrata sa PhilHealth, may outpatient package na sumasagot sa regular na penicillin injection na pumipigil sa bagong atake at sa taunang ultrasound ng puso (₱12,000 bawat pasyente bawat taon sa ilalim ng mga patakaran nito noong 2019).

Matutulungan ka ng aming free care navigator na makahanap ng libreng serbisyo, o mag-book ng tawag sa nurse.

Walang bakuna laban sa tonsillitis. Para mabawasan ang tsansang maipasa ang mikrobyo:

• Maghugas ng kamay nang madalas, at takpan ang bibig kapag umuubo o bumabahing.
• Huwag makigamit ng baso, kutsara o toothbrush ng taong may sakit.
• Manatili sa bahay habang may lagnat.
• Kung strep, palitan ang toothbrush pagkatapos ng 2 o 3 araw na pag-inom ng antibiotic.
• Ipagamot ang strep throat kapag nakita ito ng doktor, para maprotektahan ang puso.

Marami pang gabay tungkol sa mga mikrobyong nagdudulot ng lagnat sa aming hub ng impeksiyon at lagnat.