Sakit ti lapayag: gapuna, natalged a panangaywan iti balay ken kaano ti agpadoktor

Ti sakit ti lapayag ket mabalin a natadem, saan unay a natadem (dull) wenno makapaapges. Mabalin nga addaan:

• rikna a kasla nabarado wenno napno ti lapayag, wenno kumapsut ti panagdengngeg
• gurigor
• gatel, aweng iti lapayag (ringing) wenno ulaw
• danum wenno nana a rumrummuar iti lapayag

Kaaduan a sakit ti lapayag ket saan a nakaro. Masansan nga umimbag ti impeksion iti lapayag iti uneg ti 3 nga aldaw, no dadduma maysa a lawas.

Kadagiti ubbing, ti kadawyan a gapuna ket impeksion iti tengnga a paset ti lapayag (otitis media). No addaan panateng, agurnong ti danum ken mikrobio iti likud ti eardrum, ti naingpis a lamad iti uneg ti lapayag. Tallo iti tunggal uppat nga ubbing ti maaddaan iti daytoy sakbay nga ag-3 ti tawenda.

Dagiti dadduma a gapuna:

• swimmer's ear, impeksion iti dalan ti lapayag (ear canal)
• tutuli (earwax) a mangbarado iti lapayag
• banag a simrek iti lapayag, kas iti insekto wenno bassit a bead
• naabutan wenno napigis nga eardrum

Kadagiti adult, masansan nga iti sabali a paset nga aggapu ti sakit ti lapayag: iti ngipen, iti nagsilpuan ti pangal, iti sinus wenno iti karabukob. No nasakit met ti umalun, masansan nga iti karabukob ti nagtaudanna, kas iti nasakit a karabukob wenno tonsillitis. Ti sakit ti lapayag a kaduana ti sakit ti ngipen ket mabalin nga aggapu iti naimpeksion a ngipen (kitaem ti giya mi maipapan iti sakit ti ngipen).

• Ikabil ti nabara (saan a napudot) a lupot iti lapayag. Kayat ti dadduma ti nalamiis ken nabasa a lupot.
• Uminom iti paracetamol wenno ibuprofen para iti sakit wenno gurigor (kitaem ti Agas ti nasakit a lapayag iti botika).
• Para kadagiti adult: aginana a nakangato ti ulo iti dua a pungan.
• Umalun wenno agngalngal iti chewing gum tapno bumang-ar ti presion (saan a para kadagiti babassit nga ubbing ti chewing gum: mabalin a mabilunanda).
• Pagtalinaeden a namaga ti lapayag: saan pay nga aglangoy, ken liklikan a sumrek ti shampoo.
• Punasen ti rumrummuar a danum iti ruar ti lapayag babaen ti nadalus a kapas (bulak).

Dika ikabil ti aniaman iti uneg ti nasakit a lapayag: awan ti cotton buds, ipit ti buok (hairpin), lana, bawang wenno inaramid iti balay a pangtedted (drops). Saan a makatulong ti decongestant ken antihistamine iti impeksion iti lapayag.

Agpadoktorka no saan a bumang-ar iti uneg ti 2 agingga 3 nga aldaw. Saanka a sigurado no kasano kaapressado? Saludsodem kenni Joy, ti AI symptoms guide mi.

• Paracetamol wenno ibuprofen ket makapabang-ar iti sakit ken makapababa iti gurigor. Suroten ti label wenno agsaludsodka iti pharmacist. Saan nga amin a pain reliever ket natalged para iti amin, isu a basaem ti leaflet ken agsaludsodka nga umuna no addaanka iti napaut a sakit wenno umin-inumka iti sabali nga agas. Dimo pulos ited ti aspirin iti siasinoman nga awan pay 16 a tawenna.
• Eardrops a pangpabang-ar iti sakit ket mabalin a makatulong, ngem no laeng saan a napigis ti eardrum. Agsaludsodka nga umuna iti pharmacist, ken dimo pulos usaren no adda rumrummuar a danum iti lapayag.
• Masansan a saan a masapul ti antibiotic. Kaaduan nga impeksion iti lapayag ket umimbag uray awan daytoy, ken kadagiti ubbing, saanna a pabang-aren ti sakit iti umuna nga aldaw. Ti doktor ti mangikeddeng, kas pagarigan para iti maladaga nga awan pay 6 a bulanna, ubing nga awan pay 2 a tawenna a naimpeksion ti dua a lapayagna, adda nana a rumrummuar iti lapayag, wenno ubing a nakaro unay ti sakitna. Dika gumatang iti amoxicillin wenno agusar iti natda nga antibiotic nga awan bilin ti doktor.

Masikogka, agpaspasusoka wenno gumatangka para iti ubing? Agsaludsodka nga umuna iti doktor wenno pharmacist.

Dua a nagduma a banag ti awagan dagiti tattao iti panateng iti lapayag (iti Tagalog, "sipon sa tenga"):

• Nabarado ken kasla napno a lapayag kalpasan ti panateng. Mabalin nga agtalinaed ti danum iti likud ti eardrum iti sumagmamano a lawas (glue ear), kaaduanna kadagiti ubbing. Masansan a mapukaw a bukbukodna iti uneg ti 3 a bulan, ken awan ti agas a mangpamaga iti daytoy a napardpardas.
• Danum wenno nana a rumrummuar iti lapayag. Mabalin a pagilasinan daytoy ti impeksion iti ear canal wenno naabutan nga eardrum. Agpakitaka iti health worker iti uneg ti maysa nga aldaw.

Iti Philippine version ti IMCI, ti chart ti WHO ken UNICEF nga us-usaren dagiti health worker para kadagiti agsakit nga ubbing nga awan pay 5 a tawenda, ti nana manipud iti lapayag a 14 nga aldaw wenno ad-adu pay ket maibilang a chronic ear infection (napaut nga impeksion iti lapayag). Mabalin nga isuro ti health worker no kasano a pamagaen ti lapayag babaen ti pabilo (wick) a naaramid iti nadalus a lupot a nalukot, ken mangireseta iti eardrops. Kuna ti WHO a maysa ti chronic ear infection kadagiti gapu ti panagkapsut ti panagdengngeg, ken dandani 60% ti panagkapsut ti panagdengngeg kadagiti ubbing ket malapdan.

Ti swimmer's ear ket impeksion iti ear canal, kadawyan kalpasan ti panaglangoy wenno kalpasan ti panagkurkor iti lapayag wenno panagusar iti cotton buds. Kumaro ti sakit no guyuden wenno ipespes ti ruar ti lapayag. Masansan a masapulna ti eardrops nga addaan reseta, isu nga agpadoktorka.

Dagiti nataengan ken dagiti addaan diabetes ket mabalin a maaddaan iti nakaro a kita daytoy nga agsaknap agingga iti tulang: agpadoktor iti isu met laeng nga aldaw (kitaem ti giya mi maipapan iti sintomas ti diabetes).

Danum iti lapayag: isikigmo ti ulo tapno rummuar ti danum, sa pamagaem a nasayaat ti ruar ti lapayag babaen ti tuwalia. Dimo kurkoren ti uneg babaen ti cotton buds.

Salakniban ti tutuli ti lapayag ken masansan a rummuar a bukbukodna. Saan a masapul a dalusan ti uneg ti lapayag.

• Itulod ti cotton buds ti tutuli nga agpauneg ken mabalin a makagasgas iti ear canal wenno makapigis iti eardrum. Ti ruar laeng ti lapayag ti dalusan.
• Olive oil wenno eardrops a pangpalukneng iti tutuli ket makapalukneng iti natangken a tutuli. Saludsodem iti pharmacist no kasano nga usaren, ken dika agusar iti aniaman nga eardrops no nasakit unay ti lapayag wenno adda rumrummuar a danum.
• Ear candle ken ear vacuum: awan ti pammaneknek nga ikkatenda ti tutuli wenno agasanda ti aniaman a parikut iti lapayag.
• Agpakitaka iti nurse wenno doktor no nabarado latta ti lapayag kalpasan ti agarup 5 nga aldaw.

Aggapu iti panangaywan dagiti agas ti pamilia, ngem dadduma ket mabalin a pakaruen ti impeksion.

• Nabara a lupot iti ruar ti lapayag: natalged.
• Lana iti lapayag (lana ti niog, olive oil wenno baby oil): makapalukneng ti olive oil ken baby oil iti natangken a tutuli, ngem awan ti lana a mangagas iti impeksion. Dika ikabil ti lana iti lapayag a nasakit wenno adda agtedted a danum.
• Bawang, katas ti bulong ti oregano wenno dadduma pay a herbal a pangtedted: awan kadagiti health service a nagbasaran daytoy a giya ti nangilista kadagitoy kas agas, ken amin dagitoy ket mamagbaga a saan nga ikabil ti aniaman iti uneg ti nasakit a lapayag. Aniaman a likido ket mabalin a makadangran iti lapayag a mabalin a napigis ti eardrum-na.
• Gatas ti ina iti lapayag: ti panagpasuso ket mangpababa iti tsansa ti maladaga a maaddaan iti impeksion iti lapayag, ngem dayta a salaknib ket aggapu iti panagsuso a mismo. Kas iti dadduma a likido, saan nga ikabil ti gatas iti nasakit a lapayag.
• Pangkurkor iti lapayag (ear pick) iti barberia wenno iti balay ket mabalin a makagasgas iti ear canal wenno makapigis iti eardrum.
• "Panateng laeng dayta, mapukaw met laeng": masansan a pudno no sakit laeng ti marikna, ngem saan no adda lumteg iti likud ti lapayag, nakapsut a rupa, wenno nana nga addaan gurigor.

Dimo kurkoren ti uneg babaen ti ramay, cotton buds, sipit wenno aspile.

• Banag: isikigmo ti ulo tapno nakasango a pababa ti lapayag, ket inayad a wagwagen. Dimo kabilen ti ulo.
• Sibibiag nga insekto, kas iti kuton wenno ipes: isango a pangato ti lapayag ket aguray. No saan latta a rummuar, bassit a mineral oil, olive oil wenno baby oil iti lapayag ti adult ket mabalin a mangpatapaw iti daytoy a rummuar. Para laeng iti insekto ti lana, ken dimo pulos usaren no adda dara wenno danum a rumrummuar iti lapayag.

No ubing ti addaan parikut, wenno no saan a rummuar, mapanka iti health center. Ipakitam ti lapayag uray no rimmuar ti insekto, ta dagiti babassit a paset a nabati ket mabalin a makairita iti daytoy.

Ti babassit nga ubing a nasakit ti lapayagna ket mabalin a kuskusenna wenno guyudenna ti lapayagna, ad-adda nga agsangit wenno narigat a maturog, addaan gurigor, saan a mangan, saan a sumungbat kadagiti uni, wenno mapukaw ti balansena.

Agsaludsodka iti doktor wenno iti health center yo maipapan iti sakit ti lapayag ti aniaman nga ubing, ken mapanka iti isu met laeng nga aldaw no ubing nga awan pay 2 a tawenna, maladaga nga awan pay 6 a bulanna nga addaan gurigor, wenno adda danum a rumrummuar iti lapayag. Agsaludsodka nga umuna sakbay nga ikkam ti ubing iti aniaman nga agas. Kitaem ti giya mi maipapan iti gurigor ti maladaga ken ubing.

No agsubsubli ti impeksion, wenno napigsa ti panagsao ti anakmo wenno pigpigsaenna ti TV, agpa-hearing test: ti danum iti lapayag a napaut nga agtalinaed ket mabalin a pabuntogenna ti panagsursuro nga agsao ken agadal.

Manmano dagitoy, ngem masapul ti emergency room:

• Mastoiditis, impeksion iti tulang iti likud ti lapayag: sakit, panaglabaga wenno nasakit a lumteg iti likud ti lapayag a mabalin a mangitulod iti daytoy a pa-ruar, masansan nga addaan gurigor ken rumrummuar a nana. Ibilin ti Philippine IMCI chart kadagiti health worker nga ipan ti ubing nga addaan iti daytoy a dagus iti ospital.
• Panagkapsut ti rupa, kas iti nakillo a ngiwat iti maysa a sikigan, no dumanon ti impeksion iti urat (nerve) ti rupa.
• Meningitis, impeksion iti kudil a mangbalkot iti utek: nakaro a sakit ti ulo, natangken a tengnged, gurigor, panagsarwa, pannakariro wenno saan a kadawyan a katuturog.

Masansan nga umimbag ti naabutan nga eardrum iti uneg ti 2 a bulan; agpadoktorka no nakapsut latta ti panagdengngeg. Para iti tulong iti bayadan iti publiko nga ospital, kitaem ti giya mi maipapan iti Malasakit Center.

Kitaen ti health worker ti uneg ti lapayag babaen ti bassit a silaw. Masansan a saan a nasakit daytoy, ngem mabalin a makapaut-ot no nalumteg ti ear canal.

• Barangay health station, RHU wenno city health center: ditoy ti mangrugi. Agbiruk iti asideg kenka.
• PhilHealth YAKAP: agparehistroka iti maysa a YAKAP clinic ket libre dagiti check-up-mo sadiay, agraman dagiti covered a lab test nga ipaaramid ti YAKAP doctor-mo. Libre dagiti agas iti GAMOT list nga ireseta dayta a doktor, agingga iti ₱20,000 tunggal tao iti tunggal tawen (PhilHealth, Hulio 2025). Segun iti maysa nga advisory idi Oktubre 2025, ti pribado a YAKAP clinic ket mabalin a dumawat iti co-payment a saan a lumab-aw iti ₱900 para iti intero a tawen. Kitaem ti giya mi maipapan iti PhilHealth YAKAP.
• Doktor ti lapayag, agong ken karabukob (ENT): isuda ti mangkita kadagiti impeksion nga agsubsubli, napaut a rumrummuar a nana wenno danum, wenno panagkapsut ti panagdengngeg. Adda bayadna iti pribado a klinika, isu a saludsodem nga umuna ti presio.

Addaanka saludsod? Ag-book iti tawag iti nurse, wenno basaem dagiti giya maipapan iti impeksion ken gurigor.

• Kompletuen ti bakuna ti anakmo, agraman ti pneumococcal vaccine (PCV). Salaknibanna ti ubing iti mikrobio a gapu ti adu nga impeksion iti lapayag (kitaem ti giya mi maipapan iti iskedyul ti bakuna).
• Iyadayo dagiti ubbing iti asuk ti sigarilyo, maysa a dakkel a gapu ti impeksion iti lapayag.
• Agpasusoka no kabaelam, ken dimo pasusuen iti bote ti maladaga a nakaidda a nakapatag.
• Agbuggo iti ima tapno maliklikan ti panateng (kitaem ti giya mi maipapan iti panateng).
• Pagtalinaeden a namaga ti lapayag ken dika ikabil ti aniaman iti daytoy; agusar iti earplugs wenno swimming cap no aglangoy, ken liklikan ti narugit a danum.
• No aglugan iti eroplano, umalun, agngalngal iti chewing gum wenno agsuyaab (yawn) bayat ti panagtayab ken panagdisso ti eroplano.