Sakit sang dulunggan: kabangdanan, luwas nga atipan sa balay kag san-o magpatan-aw sa doktor

Ang sakit sang dulunggan mahimo nga matalom, indi gid matalom (dull) ukon mahapdi. Mahimo ini may upod nga:

• pamatyag nga daw barado ukon puno ang dulunggan, ukon mas maluya ang pamati
• hilanat
• katol, daw may nagatunog sa dulunggan (ringing) ukon lipong
• tubig ukon nana nga nagaguwa sa dulunggan

Ang kalabanan nga sakit sang dulunggan indi grabe. Ang impeksyon sa dulunggan masami nagaayo sa sulod sang 3 ka adlaw, kon kaisa isa ka semana.

Sa mga bata, ang sagad nga kabangdanan amo ang impeksyon sa tunga nga bahin sang dulunggan (otitis media). Kon may sip-on, nagatipon ang tubig kag kagaw sa likod sang eardrum, ang manipis nga lamad sa sulod sang dulunggan. Tatlo sa kada apat ka bata ang nagakaigwa sini antes mag-3 ka tuig.

Ang iban nga kabangdanan:

• swimmer's ear, impeksyon sa alagyan sang dulunggan (ear canal)
• tutuli (earwax) nga nagabara sa dulunggan
• butang nga nakasulod sa dulunggan, pareho sang insekto ukon diutay nga bead
• nabuslutan nga eardrum

Sa mga hamtong, ang sakit sang dulunggan masami nagasugod sa iban nga bahin: sa ngipon, sa luthanan sang apapangig, sa sinus ukon sa tutunlan. Kon masakit man ang pagtulon, masami sa tutunlan ini nagsugod, pareho sang masakit nga tutunlan ukon tonsillitis. Ang sakit sang dulunggan nga dungan sa sakit sang ngipon mahimo nga halin sa impeksyon sa ngipon (tan-awa ang amon giya parte sa sakit sang ngipon).

• Ibutang ang mainit-init (indi mainit gid) nga panyo sa dulunggan. Ang iban mas gusto ang mabugnaw kag basa nga panyo.
• Mag-inom sang paracetamol ukon ibuprofen para sa sakit ukon hilanat (tan-awa ang Bulong sa sakit sang dulunggan halin sa botika).
• Sa mga hamtong: magpahuway nga mataas ang ulo sa duha ka unlan.
• Magtulon ukon mag-usap sang chewing gum agod maghapos ang pressure (indi paghatagan sang chewing gum ang magagmay nga bata: mahimo sila matiran).
• Hupti nga uga ang dulunggan: indi anay maglangoy, kag likawi nga masudlan sang shampoo.
• Pahiri ang tubig sa gwa sang dulunggan gamit ang limpyo nga gapas (bulak).

Indi pagsudlan sang bisan ano ang masakit nga dulunggan: wala sang cotton buds, ipit sang buhok (hairpin), lana, ahos ukon homemade nga patak (drops). Indi makabulig ang decongestant kag antihistamine sa impeksyon sa dulunggan.

Magpatan-aw sa doktor kon indi pa maayo sa sulod sang 2 tubtob 3 ka adlaw. Indi ka sigurado kon daw ano ka dalidali? Pamangkota si Joy, ang amon AI symptoms guide.

• Paracetamol ukon ibuprofen makapahapos sang sakit kag makapanaog sang hilanat. Sunda ang label ukon pamangkota ang pharmacist. Indi tanan nga pain reliever luwas sa tanan, gani basaha ang leaflet kag pamangkot anay kon may malawig na nga balatian ka ukon nagainom ka sang iban nga bulong. Indi gid paghatagan sang aspirin ang bisan sin-o nga wala pa 16 ka tuig.
• Eardrops nga pangpahapos sang sakit mahimo makabulig, pero kon indi lang gisi ang eardrum. Pamangkot anay sa pharmacist, kag indi ini paggamiton kon may tubig nga nagaguwa sa dulunggan.
• Masami indi kinahanglan ang antibiotic. Ang kalabanan nga impeksyon sa dulunggan nagaayo bisan wala sini, kag sa mga bata, indi ini nagapahapos sang sakit sa una nga adlaw. Doktor ang magadesisyon, halimbawa para sa lapsag nga wala pa 6 ka bulan, bata nga wala pa 2 ka tuig nga may impeksyon ang duha ka dulunggan, may nana nga nagaguwa sa dulunggan, ukon bata nga grabe gid ang balatian. Indi magbakal sang amoxicillin ukon maggamit sang nabilin nga antibiotic nga wala sang laygay sang doktor.

Buntis, nagapasuso ukon magabakal para sa bata? Pamangkot anay sa doktor ukon pharmacist.

Duha ka lain-lain nga butang ang ginatawag sang mga tawo nga sip-on sa dulunggan (sa Tagalog, "sipon sa tenga"):

• Barado kag daw puno nga dulunggan pagkatapos sang sip-on. Ang tubig mahimo nga magpabilin sa likod sang eardrum sa sulod sang pila ka semana (glue ear), masami sa mga bata. Masami nagadula ini sa iya lang sa sulod sang 3 ka bulan, kag wala sang bulong nga makapauga sini sing mas madasig.
• Tubig ukon nana nga nagaguwa sa dulunggan. Mahimo ini tanda sang impeksyon sa ear canal ukon nabuslutan nga eardrum. Magpatan-aw sa health worker sa sulod sang isa ka adlaw.

Sa Philippine version sang IMCI, ang chart sang WHO kag UNICEF nga ginagamit sang mga health worker para sa masakiton nga bata nga wala pa 5 ka tuig, ang nana halin sa dulunggan sa sulod sang 14 ka adlaw ukon labaw pa ginakabig nga chronic ear infection (malawig nga impeksyon sa dulunggan). Mahimo itudlo sang health worker kon paano pagpaugahon ang dulunggan gamit ang pabilo (wick) nga linukot nga limpyo nga tela, kag magreseta sang eardrops. Suno sa WHO, ang chronic ear infection isa sa mga kabangdanan sang paghina sang pamati, kag halos 60% sang paghina sang pamati sa mga bata ang malikawan.

Ang swimmer's ear isa ka impeksyon sa ear canal, sagad pagkatapos maglangoy ukon pagkatapos kalutkuton ang dulunggan ukon maggamit sang cotton buds. Nagagrabe ang sakit kon ginabutong ukon ginapislit ang gwa nga bahin sang dulunggan. Masami kinahanglan sini ang eardrops nga may reseta, gani magpatan-aw sa doktor.

Ang mga tigulang kag ang may diabetes mahimo nga makakuha sang grabe nga klase sini nga nagalapta tubtob sa tul-an: magpatan-aw sa doktor sa amo man nga adlaw (tan-awa ang amon giya parte sa sintomas sang diabetes).

Tubig sa dulunggan: ikiling ang ulo agod magguwa ang tubig, dayon pauga sing maayo ang gwa sang dulunggan gamit ang tualya. Indi pagkalutkuta ang sulod gamit ang cotton buds.

Ginaprotektahan sang tutuli ang dulunggan kag masami nagaguwa ini sa iya lang. Indi kinahanglan limpyuhan ang sulod sang dulunggan.

• Ginatulod sang cotton buds ang tutuli pasulod kag mahimo makagaras sang ear canal ukon makagisi sang eardrum. Ang gwa lang sang dulunggan ang limpyuhan.
• Olive oil ukon eardrops nga pangpahumok sang tutuli makapahumok sang matig-a nga tutuli. Pamangkota ang pharmacist kon paano ini gamiton, kag indi maggamit sang bisan ano nga eardrops kon masakit gid ang dulunggan ukon may tubig nga nagaguwa.
• Ear candle kag ear vacuum: wala sang pamatuod nga ginakuha sini ang tutuli ukon ginabulong ang bisan ano nga problema sa dulunggan.
• Magpatan-aw sa nurse ukon doktor kon barado gihapon ang dulunggan pagkatapos sang mga 5 ka adlaw.

Ang mga bulong sang pamilya halin sa pag-atipan, pero ang iban mahimo makapagrabe sang impeksyon.

• Mainit-init nga panyo sa gwa sang dulunggan: luwas.
• Lana sa dulunggan (lana sang lubi, olive oil ukon baby oil): ang olive oil kag baby oil makapahumok sang matig-a nga tutuli, pero wala sang lana nga nagabulong sang impeksyon. Indi pagbutangan sang lana ang dulunggan nga masakit ukon may nagatulo nga tubig.
• Ahos, duga sang dahon sang oregano ukon iban pa nga herbal nga patak: wala sang isa sa mga health service nga ginbasehan sining giya nga naglista sini bilang bulong, kag tanan sila nagalaygay nga indi pagsudlan sang bisan ano ang masakit nga dulunggan. Ang bisan ano nga likido mahimo makahalit sa dulunggan nga basi gisi ang eardrum.
• Gatas sang iloy sa dulunggan: ang pagpasuso nagapanubo sang tsansa sang lapsag nga makakuha sang impeksyon sa dulunggan, pero ina nga proteksyon halin sa pagsuso mismo. Pareho sang iban nga likido, indi pagbutangan sang gatas ang masakit nga dulunggan.
• Pangkalot sang dulunggan (ear pick) sa barberya ukon sa balay mahimo makagaras sang ear canal ukon makagisi sang eardrum.
• "Sip-on lang na, madula man lang": masami matuod kon sakit lang ang ginabatyag, pero indi kon may hubag sa likod sang dulunggan, maluya nga nawong, ukon nana nga may hilanat.

Indi pagkalutkuta ang sulod gamit ang tudlo, cotton buds, tiyani ukon aspile.

• Butang: ikiling ang ulo agod ang dulunggan nakaatubang paidalom, kag hinay-hinay nga uyuga. Indi pagpakpaka ang ulo.
• Buhi nga insekto, pareho sang subay ukon ipis: iatubang paibabaw ang dulunggan kag maghulat. Kon indi gihapon magguwa, ang diutay nga mineral oil, olive oil ukon baby oil sa dulunggan sang hamtong mahimo makapalutaw sini paguwa. Para lang sa insekto ang lana, kag indi gid ini paggamiton kon may dugo ukon tubig nga nagaguwa sa dulunggan.

Kon bata ang may problema, ukon kon indi ini magguwa, kadto sa health center. Ipatan-aw ang dulunggan bisan nakaguwa na ang insekto, kay ang magagmay nga bahin nga nabilin mahimo makapairita sini.

Ang magamay nga bata nga masakit ang dulunggan mahimo nga magkuskos ukon magbutong sang iya dulunggan, mas hibion ukon budlay makatulog, may hilanat, indi magkaon, indi nagareaksyon sa mga tunog, ukon madulaan sang balanse.

Pamangkot sa doktor ukon sa inyo health center parte sa sakit sang dulunggan sang bisan sin-o nga bata, kag kadto sa amo man nga adlaw kon bata nga wala pa 2 ka tuig, lapsag nga wala pa 6 ka bulan nga may hilanat, ukon may tubig nga nagaguwa sa dulunggan. Pamangkot anay antes hatagan sang bisan ano nga bulong ang bata. Tan-awa ang amon giya parte sa hilanat sang lapsag kag bata.

Kon nagabalik-balik ang impeksyon, ukon mabaskog maghambal ang imo bata ukon ginapabaskog niya ang TV, magpa-hearing test: ang tubig sa dulunggan nga madugay na nga nagapabilin mahimo makapahinay sang pagtuon maghambal kag pagtuon sa eskwelahan.

Talagsa lang ini, pero kinahanglan sang emergency room:

• Mastoiditis, impeksyon sa tul-an sa likod sang dulunggan: sakit, pagpula ukon masakit nga hubag sa likod sang dulunggan nga mahimo magtulod sini pagwa, masami may hilanat kag nagaguwa nga nana. Ang Philippine IMCI chart nagasiling sa mga health worker nga ipadala ang bata nga may amo sini gilayon sa ospital.
• Pagkaluya sang nawong, pareho sang baba nga nagkiwi sa isa ka kilid, kon ang impeksyon nakalab-ot sa ugat (nerve) sang nawong.
• Meningitis, impeksyon sa panit nga nagaputos sang utok: grabe nga sakit sang ulo, matig-a nga liog, hilanat, pagsuka, kalibog ukon indi sagad nga katulugon.

Ang nabuslutan nga eardrum masami nagaayo sa sulod sang 2 ka bulan; magpatan-aw sa doktor kon maluya gihapon ang pamati. Para sa bulig sa balayran sa publiko nga ospital, tan-awa ang amon giya parte sa Malasakit Center.

Ginatan-aw sang health worker ang sulod sang dulunggan gamit ang diutay nga suga. Masami indi ini masakit, pero mahimo mahapdi kon nagahubag ang ear canal.

• Barangay health station, RHU ukon city health center: diri magsugod. Mangita sang malapit sa imo.
• PhilHealth YAKAP: magparehistro sa isa ka YAKAP clinic kag libre ang imo mga check-up didto, upod ang mga covered nga lab test nga ginpahimo sang imo YAKAP doctor. Libre ang mga bulong sa GAMOT list nga ginreseta sang amo nga doktor, tubtob ₱20,000 kada tawo kada tuig (PhilHealth, Hulyo 2025). Suno sa isa ka advisory sang Oktubre 2025, ang pribado nga YAKAP clinic mahimo mangayo sang co-payment nga indi magsobra sa ₱900 para sa bilog nga tuig. Tan-awa ang amon giya parte sa PhilHealth YAKAP.
• Doktor sa dulunggan, ilong kag tutunlan (ENT): sila ang nagatan-aw sang impeksyon nga nagabalik-balik, malawig na nga nagaguwa nga nana ukon tubig, ukon paghina sang pamati. May bayad sa pribado nga klinika, gani pamangkota anay ang presyo.

May pamangkot? Mag-book sang tawag sa nurse, ukon basaha ang mga giya parte sa impeksyon kag hilanat.

• Kompletuha ang bakuna sang imo bata, upod ang pneumococcal vaccine (PCV). Ginaprotektahan sini ang bata kontra sa kagaw nga kabangdanan sang madamo nga impeksyon sa dulunggan (tan-awa ang amon giya parte sa iskedyul sang bakuna).
• Ilayo ang mga bata sa aso sang sigarilyo, isa ka daku nga kabangdanan sang impeksyon sa dulunggan.
• Magpasuso kon masarangan, kag indi pagpasusuha sa botelya ang lapsag nga nakahigda sing patag.
• Maghinaw sang kamot agod malikawan ang sip-on (tan-awa ang amon giya parte sa sip-on).
• Hupti nga uga ang dulunggan kag indi ini pagsudlan sang bisan ano; maggamit sang earplugs ukon swimming cap kon maglangoy, kag likawi ang mahigko nga tubig.
• Kon magsakay sa eroplano, magtulon, mag-usap sang chewing gum ukon maghuyab (yawn) samtang nagalupad kag nagatugpa ang eroplano.