Hilo at vertigo: ano ang sanhi, ano ang nakatutulong, at kailan ito emergency

Iba-ibang pakiramdam ang tinatawag nating hilo (nahihilo), at makatutulong sa paghanap ng sanhi kung alam mo kung alin ang nararamdaman mo:

• Parang hihimatayin (lightheaded): nanghihina, parang lumulutang, o parang mawawalan ng malay.
• Vertigo: parang umiikot o gumagalaw ka o ang paligid, kahit nakatigil ka. Kadalasang galing ito sa loob ng tainga (inner ear), na kumokontrol sa balanse.
• Hindi balanse: pagewang-gewang o hindi matatag ang tayo, na parang matutumba ka.

Tandaan kung gaano katagal ang bawat atake at kung ano ang nagpapasimula nito: makatutulong ito sa doktor.

Karamihan ng pagkahilo ay galing sa mga karaniwang bagay:

• Biglang pagtayo, kapag sandaling bumaba ang blood pressure
• Kulang na pag-inom ng tubig, lalo na kapag mainit ang panahon, may lagnat, o pagkatapos magsuka o magtae (pagtatae)
• Heat exhaustion (pagkahapo sa init) pagkatapos mabilad sa araw
• Hindi pagkain sa oras, at low blood sugar sa mga gumagamit ng insulin o ilang gamot sa diabetes (tingnan ang aming gabay sa sintomas ng diabetes)
• Sipon, trangkaso o impeksiyon sa tainga (tingnan ang aming gabay sa trangkaso)
• Migraine (tingnan ang aming gabay sa sakit ng ulo), stress o anxiety (pagkabalisa), at anemia (kulang sa dugo)
• Mga gamot, gaya ng ilang gamot sa blood pressure, sa puso, sa anxiety o sa kirot, at mga water pill (pampaihi)
• Alak, at hilo sa biyahe (motion sickness) sa barko o bus

Mas bihira, puwedeng senyales ng stroke, problema sa puso o pagdurugo sa loob ng katawan ang pagkahilo. Kadalasang may kasama itong ibang senyales, gaya ng pananakit ng dibdib, mabilis na tibok ng puso, panghihina o hirap magsalita. Tingnan ang Kailan emergency ang hilo.

Problema sa loob ng tainga ang pinakakaraniwang sanhi ng vertigo.

• BPPV (benign paroxysmal positional vertigo) ang pinakakaraniwan. Natatanggal sa puwesto ang maliliit na kristal ng calcium sa loob ng tainga. Ilang segundo hanggang ilang minuto ang pag-ikot, at nagsisimula ito kapag iginalaw mo ang ulo, gaya ng pagbaling sa kama o pagtingala.
• Ang labyrinthitis at vestibular neuritis ay pamamaga sa loob ng tainga, kadalasang pagkatapos ng sipon o trangkaso. Biglang nagsisimula ang pag-ikot, pagduduwal at pagkawala ng balanse. Puwede ring maapektuhan ng labyrinthitis ang pandinig. Kadalasang gumagaan ito pagkalipas ng ilang araw, at bumabalik ang balanse sa loob ng 2 hanggang 6 na linggo.
• Bihira ang Ménière's disease. Ilang minuto hanggang isang araw ang atake, na may ugong sa tainga, pakiramdam na puno o may presyon ang tainga, at paghina ng pandinig.
• Puwede ring magdulot ng vertigo ang migraine at ilang gamot.

Nagagamot nang maayos ang BPPV. Puwedeng gawin ng doktor o therapist ang Epley maneuver, isang serye ng galaw ng ulo na nagbabalik sa mga kristal sa tamang puwesto. Ipagawa ito o ipaturo sa isang sinanay na health worker.

• Umupo o humiga agad hanggang mawala ito. Kung parang hihimatayin ka, humiga at itaas ang mga binti.
• Dahan-dahang tumayo. Umupo muna nang ilang sandali sa gilid ng kama bago tumayo, at humawak sa matibay na bagay.
• Uminom ng tubig nang pahigop-higop. Pagkatapos magsuka o magtae, magtanong sa pharmacist tungkol sa oral rehydration salts (ORS).
• Iwasan muna ang kape, alak at sigarilyo.
• Kung vertigo, humiga nang hindi gumagalaw sa tahimik at madilim na kuwarto, at itabi muna ang cellphone at iba pang screen.
• Dahan-dahang igalaw ang ulo. Mag-squat sa halip na yumuko, at huwag iunat ang leeg para abutin ang matataas na estante.
• Kung may diabetes ka at nanginginig at pinagpapawisan, i-check ang sugar mo kung kaya, at sundin ang plano mo para sa low sugar, gaya ng matamis na inumin kung ligtas kang nakalulunok.

Nahihilo at nasusuka? Manatiling nakatigil, uminom nang paunti-unti pero madalas, at iwasan ang matatapang na amoy.

Mag-ingat. Habang nahihilo, huwag magmaneho, mag-motor, umakyat sa hagdan o puno, o gumamit ng makina. Pagkatapos ng vertigo, maghintay nang mga isang linggo matapos itong mawala.

Hindi sigurado kung ano ang sanhi ng hilo mo? Magtanong sa aming AI symptoms guide anumang oras.

Madalas maghanap ang mga tao ng gamot sa hilo na tablet, pero walang iisang tableta na tumatalab sa lahat ng klase ng hilo. Nakadepende ang gamutan sa sanhi.

• Mga gamot laban sa hilo at pagsusuka, na ang ilan ay antihistamine, ay pansamantalang nakababawas sa pag-ikot at pagduduwal. Para sa labyrinthitis, ilang araw lang ito ibinibigay ng doktor, dahil puwedeng mapabagal ng mas matagal na paggamit ang paggaling. Sa BPPV, kadalasang hindi ito gaanong tumatalab; mas mabisa ang Epley maneuver.
• Ang betahistine ay gamot na inirereseta ng doktor para sa Ménière's disease. Inumin lang ito kung inireseta ng doktor, at huwag itong itigil nang hindi nagtatanong sa kanila.
• Hindi nakatutulong ang antibiotic sa karamihan ng labyrinthitis, dahil virus ang sanhi nito.
• Huwag basta itigil ang mga regular mong gamot, gaya ng gamot sa blood pressure. Magtanong sa doktor mo.

Para sa anumang gamot mula sa botika, sundin ang label o magtanong sa pharmacist. Magtanong muna sa doktor kung buntis ka o nagpapasuso, o kung para sa bata. Puwede ka ring magtanong sa aming medicines guide.

Stroke. Puwedeng senyales ng stroke ang biglang pagkahilo. Tandaan ang BE FAST:

• Balance (balanse): biglang pagkahilo o hirap maglakad
• Eyes (mata): biglang pagkawala ng paningin o pagdoble ng paningin
• Face (mukha): nakalaylay ang isang bahagi
• Arms (braso): panghihina o pamamanhid ng braso o binti
• Speech (pananalita): bulol o kakaiba
• Time (oras): tumawag sa 911 o pumunta agad sa pinakamalapit na emergency room

Sa loob lang ng ilang oras tumatalab ang gamot na tumutunaw sa namuong dugo (clot), kaya huwag nang hintaying mawala ito, kahit tumigil na ang mga senyales. Huwag ikaw mismo ang magmaneho.

Puso. Humingi ng emergency na tulong kapag may kasamang pananakit ng dibdib, malamig na pawis, hirap huminga, o mabilis o hindi regular na tibok ng puso ang hilo.

Init. Kapag nahihilo ka na may matinding pagpapawis, sakit ng ulo, pulikat at uhaw pagkatapos mabilad sa init, puwedeng heat exhaustion ito. Lumipat sa malamig at malilim na lugar, hubarin ang sobrang damit, uminom ng tubig o ORS, at palamigin ang balat gamit ang tubig at bentilador. Kung hindi bumuti sa loob ng 30 minuto, o kung mainit at tuyo ang balat, o may pagkalito o kombulsiyon (seizure), puwedeng heatstroke ito: tumawag sa 911.

Kulang sa dugo? Puwedeng magdulot ng hilo ang anemia, kasama ang pagkapagod at maputlang balat, pero ganoon din ang maraming ibang bagay. Blood test (CBC) lang ang makapagsasabi kung may anemia. Huwag basta uminom ng iron pills nang mag-isa: kailangan ding hanapin ang sanhi, gaya ng malakas na regla o nagdurugong ulcer.

High blood? Karamihan ng may high blood pressure ay walang nararamdaman, at ang hilo kapag tumatayo ay puwedeng mangahulugang masyadong mababa ang presyon. Sukatin ito: tingnan ang paano kumuha ng blood pressure sa bahay at ang normal na blood pressure chart. Kailangang magpatingin agad kung 180/120 o mas mataas ang reading at may kasamang hilo, matinding sakit ng ulo o pananakit ng dibdib (tingnan ang aming gabay sa high blood pressure).

Bawal na pagkain sa vertigo? Walang listahan ng pagkaing kailangang iwasan ng lahat. Nakatutulong ang regular na pagkain, sapat na tubig, at pagbawas sa alak at kape. Para sa Ménière's disease, puwedeng payuhan ka ng doktor na bawasan ang asin at caffeine.

Hilot at mga langis. Puwedeng nakagiginhawa ang banayad na masahe o menthol na langis, pero hindi nito naaayos ang problema sa loob ng tainga o sa blood pressure. Iwasan ang malakas na paghila, pagpilipit o pag-unat ng leeg.

Stress. Totoong sanhi ng hilo ang anxiety. Kung sobra na ang pag-aalala o panic, o naiisip mong saktan ang sarili, makipag-ugnayan anumang oras sa NCMH crisis line sa 1553 (mobile: 0917 899 8727 o 0919 057 1553).

• Mas madalas mahilo ang matatanda kapag tumatayo, at puwedeng mabalian ng balakang kapag natumba. Gumamit ng ilaw sa gabi (night light), hawakan (railings) at, kung kailangan, tungkod.
• Sa pagbubuntis, puwedeng magdulot ng pagkahilo ang mas mababang blood pressure. Banggitin ito sa iyong prenatal check-up at magtanong sa doktor o midwife bago uminom ng anumang gamot. Kung buntis ka o baka buntis, emergency ang biglaan at matinding sakit ng tiyan na may kasamang matinding hilo, pagkahimatay o sobrang pamumutla: tumawag sa 911.
• Ang mga batang mukhang nahihilo o pagewang-gewang ay kailangang ipatingin sa doktor, lalo na pagkatapos mahulog o mauntog ang ulo. Magtanong sa doktor bago magbigay ng anumang gamot.

Titingnan ng doktor ang blood pressure, tainga, mata at balanse mo, at puwede ka niyang ipa-ECG (tracing ng puso), ipa-blood test o ipa-hearing test.

• Barangay health station, RHU o city health center: dito magsimula kung pabalik-balik ang hilo. Maghanap ng health center o basahin kung paano gumagana ang pampublikong sistemang pangkalusugan.
• PhilHealth YAKAP: ayon sa PhilHealth noong Hulyo 2025, libre para sa mga rehistradong miyembro ang check-up, ang mga lab test na ipinagagawa ng kanilang YAKAP doctor, at ang mga gamot sa GAMOT list hanggang ₱20,000 kada taon. Puwedeng maningil ng hanggang ₱900 kada taon ang mga pribadong YAKAP clinic. Kasama sa Konsulta lab list, na pinagbatayan ng YAKAP, ang CBC, fasting blood sugar at ECG. Tingnan ang aming gabay sa PhilHealth YAKAP.
• Gamutan sa stroke: nagbabayad ang PhilHealth sa mga accredited na ospital ng nakatakdang case rate para sa gamutan ng acute stroke sa basic (ward) na kama (Circular 2023-0021). Puwede kang magbayad ng dagdag kung mag-a-upgrade ka ng kuwarto, pipili ng sariling doktor, o kakailanganin mo ng gamot na wala sa Philippine National Formulary. Makatutulong sa natitirang bayarin ang isang Malasakit Center.
• Naniningil ang mga pribadong clinic at ENT doctor para sa konsulta at mga test, kaya itanong muna ang presyo.

Gusto mong pag-usapan ito? Mag-book ng tawag sa isang nurse.

• Uminom ng sapat na tubig, mas marami kapag mainit ang panahon.
• Dahan-dahang magpalit ng puwesto, at umupo muna nang isang minuto bago tumayo mula sa kama.
• Kumain sa oras, at mas maliliit na kain kung nahihilo ka pagkatapos ng malaking kain.
• Iwasan ang tirik na araw sa tanghali tuwing tag-init, at bawasan ang alak.
• Alamin ang iyong mga numero. Ang high blood pressure ang pinakamalaking risk factor ng stroke. Sinusukat sa taunang check-up ang blood pressure at blood sugar mo.