Masakit na tagiliran bandang kanan o kaliwa: mga sanhi at kailan pupunta sa ER

Ang tagiliran ay ang gilid ng katawan mo, mula sa pinakamababang tadyang hanggang sa balakang. Flank pain ang tawag ng mga doktor sa sakit dito. Unang palatandaan ang lugar ng sakit:

• Sa ilalim ng kanang tadyang: ang apdo (gallbladder) o ang atay.
• Sa ibabang kanang bahagi ng tiyan: ang appendix, o sa babae, ang kanang obaryo o fallopian tube.
• Mababa sa likod o sa tagiliran, sa ilalim lang ng tadyang, sa kanan man o kaliwa: ang kidney (bato). Puwedeng umabot sa singit ang sakit na ito.
• Sa ibabang kaliwang bahagi ng tiyan: kadalasan ang bituka, gaya ng tibi, kabag o diverticulitis.
• Sa may tadyang, na may guhit ng pantal: kulebra (shingles).
• Matalas na sakit sa gilid ng dibdib kapag humihinga nang malalim: pamamaga ng balot ng baga (pleurisy), minsan dahil sa pneumonia.
• Mas masakit kapag pumipihit, yumuyuko o nagbubuhat: kadalasan na-strain na muscle (kalamnan).

Puwedeng magdulot ng hilab sa kanan o kaliwa ang kabag at tibi (tingnan ang aming gabay sa kabag), at puwedeng umakyat sa kidney ang impeksiyon sa ihi (UTI).

Health worker lang na susuri sa iyo ang makaaalam ng sanhi. Para sa sakit ng tiyan sa pangkalahatan, basahin ang aming gabay sa sakit ng tiyan.

Ang appendix ay maliit na supot ng bituka sa ibabang kanang bahagi ng tiyan. Kapag nabarahan ito, kadalasan ng matigas na dumi o piraso ng pagkaing hindi natunaw, puwede itong mamaga at magkaimpeksiyon.

Kadalasang nagsisimula ang sakit sa paligid ng pusod, tapos sa loob ng ilang oras ay lumilipat sa ibabang kanan at lumalala. Mas masakit ito kapag gumagalaw, umuubo o pinipindot ang lugar. Puwedeng mawalan ka ng gana kumain, maduwal, magsuka o lagnatin. Kung lumipat ang sakit sa ibabang kanan o patuloy itong lumalala, magpatingin sa ospital sa araw ding iyon: walang paraan para i-test ang appendicitis sa bahay.

Sa mga bata, matatanda at buntis, puwedeng mas mahina ang sakit o nasa ibang lugar. Hindi magandang balita ang biglang paggaan ng sakit. Kapag pumutok ang appendix, puwedeng gumaan sandali ang sakit, tapos kakalat ang matinding sakit sa buong tiyan. Emergency ito. Kadalasang operasyon para tanggalin ang appendix ang gamutan.

Karaniwan ang bato sa apdo (gallstones), at madalas ay wala itong dulot na problema. Nagsisimula ang sakit kapag nabarahan ng bato ang daluyan palabas ng apdo. Kadalasan itong matindi at tuloy-tuloy, sa itaas na gitna ng tiyan o sa ilalim ng kanang tadyang, tumatagal nang higit 30 minuto, at puwedeng may kasamang pagsusuka.

Kapag namaga ang apdo (cholecystitis), matalas ang sakit, umaabot papunta sa kanang balikat, lumalala kapag huminga nang malalim, at hindi humuhupa sa loob ng ilang oras. Puwede kang lagnatin. Kailangan nito ng gamutan sa ospital.

Bantayan ang paninilaw ng balat o ng puti ng mata, maitim na ihi at maputlang dumi. Mas mahirap makita ang paninilaw sa kayumangging balat, kaya tingnan ang mata.

Mas malamang magkaroon ng bato sa apdo ang mga babae, ang mga lampas 40 taong gulang, ang mga may obesity o diabetes, ang mga madalas kumain ng mamantika at kaunti ang fiber sa pagkain, at ang mga mabilis pumayat. Kadalasang tinatanggal ang apdo kapag nagdudulot ng sakit ang bato sa apdo.

Ang sakit ng kidney stone (bato sa bato) ay nagsisimula sa tagiliran o ibabang likod at puwedeng umabot sa singit, sa bayag o sa ari ng babae. Madalas itong pabugso-bugso: sobrang sakit, tapos gagaan, tapos sasakit ulit. Puwede kang maduwal, maya't mayang umihi, o makakita ng ihing kulay-rosas, pula o kayumanggi.

Madalas lumalabas sa ihi ang maliliit na bato sa loob ng ilang linggo, kasama ang gamot sa sakit na ibibigay ng doktor. Ang mas malalaking bato ay puwedeng kailanganin ng shock wave para madurog, o ng manipis na tubo para matanggal.

Ang impeksiyon sa kidney ay kadalasang may sakit sa likod o tagiliran na may mataas na lagnat, ginaw o panginginig, madalas kasama ang hapdi kapag umiihi at malabo o maitim na ihi. Kailangan nito ng antibiotic mula sa doktor. Kapag hindi nagamot, puwede itong mauwi sa sepsis, isang reaksiyon sa impeksiyon na puwedeng ikamatay. Lalong urgent ang bato na may kasamang lagnat, dahil kailangang magamot agad ang kidney na barado at may impeksiyon.

May kidney ka sa magkabilang gilid, kaya puwede ring magdulot ng sakit sa kaliwa ang kidney stone at impeksiyon sa kidney. Iba pang sanhi:

• Tibi at kabag, na may hilab na gumagaan pagkatapos dumumi o umutot.
• Diverticulitis, pamamaga ng maliit na supot sa pader ng bituka, na may matindi at tuloy-tuloy na sakit at puwedeng may lagnat. Sa mga bansa sa Kanluran, kadalasan itong nasa kaliwa, pero ayon sa mga pag-aaral sa Asia, mas madalas itong nasa kanan, malapit sa appendix.
• Pancreatitis, pamamaga ng pancreas, na may biglaan at matinding sakit sa itaas na tiyan na umaabot sa likod. Ang bato sa apdo at ang sobrang pag-inom ng alak ang pinakakaraniwang sanhi. Kailangan nito ng ospital.
• Kulebra, pleurisy at na-strain na muscle, sa kanan man o kaliwa.

Walang gamot sa bahay para sa matinding sakit. Kung malakas ang sakit, patuloy na lumalala, o may kasamang danger sign, pumunta sa emergency room. Puwedeng pagaanin ng painkiller ang sakit pero hindi nito ginagamot ang sanhi, kaya huwag hayaang maantala nito ang pagpapatingin.

Para sa banayad na sakit na walang danger sign, gaya ng nangalay na muscle pagkatapos magbuhat:

• Patuloy na kumilos nang dahan-dahan, at gumamit ng maligamgam na compress na nakabalot sa tuwalya.
• Itanong sa pharmacist kung aling painkiller ang bagay sa iyo, at sundin ang nakasulat sa label.
• Uminom ng sapat na tubig, at huwag pigilan ang ihi.

Iwasan:

• Ang ibuprofen, mefenamic acid at mga katulad na painkiller kung may lagnat ka, posibleng impeksiyon sa kidney o sakit sa kidney, maliban kung sinabi ng doktor. Hindi rin ligtas ang mga ito kung puwedeng dengue ang lagnat.
• Tirang antibiotic, o antibiotic na walang reseta.
• Pagbibigay ng painkiller sa bata, o pag-inom nito habang buntis, nang hindi muna nagtatanong sa doktor.

Hindi sigurado kung gaano ito ka-urgent? Magtanong kay Joy, ang aming libreng AI symptoms guide, o magtanong sa nurse.

"Bawal ang buto ng bayabas." Hindi pinapaiwas ng mga doktor ang bayabas o ang buto nito para makaiwas sa appendicitis. Kadalasang matigas na dumi ang bumabara sa appendix, at nakatutulong ang prutas at gulay na may fiber para manatiling malambot ang dumi.

"Lamig o pasma lang 'yan." Puwedeng gumaan sa init ang nangalay na muscle, pero kailangang ipatingin ang lagnat, mahapding pag-ihi, pagsusuka o sakit na pabugso-bugso.

"Delikado kapag nagdugtong ang kulebra." Galing ang kulebra (shingles) sa virus ng bulutong-tubig, at nananatili ang pantal nito sa isang gilid lang ng katawan. Gayunman, magpatingin agad sa doktor: pinakamabisa ang antiviral na gamot kung masisimulan sa loob ng 3 araw mula nang lumabas ang pantal.

"Ipahilot na lang." Puwedeng makaginhawa sa naninigas na muscle ang banayad na hilot, pero hindi nito matatanggal ang bato o mapagagaling ang impeksiyon. Kung mas sumasakit ang tagiliran kapag pinipindot, magpatingin muna sa doktor.

Buko juice: kasama ito sa iniinom mong likido, pero hindi ito dapat makaantala sa pagpapatingin kapag matindi ang sakit, may lagnat o may dugo sa ihi.

• Uminom ng maraming tubig. Payo ng NHS na uminom ang mga nasa hustong gulang ng mga 2.5 hanggang 3 litro kada araw, maliban kung sinabihan ka ng doktor na limitahan ang iniinom mo. Puwedeng kailanganin ng mas marami ng mga nagtatrabaho sa labas at mga driver sa init ng Pilipinas. Kapag maitim ang ihi, uminom pa.
• Lagyan ng sariwang katas ng lemon ang tubig, gaya ng mungkahi ng NHS. Ligtas na lokal na pamalit ang katas ng calamansi sa tubig.
• Bawasan ang alat: tuyo, daing, bagoong, instant noodles at maaalat na sitsirya.
• Limitahan ang softdrinks, kape at alak.
• Kumuha ng sapat na calcium mula sa pagkain, at huwag gumawa ng malalaking pagbabago sa pagkain nang hindi kinakausap ang doktor mo.

Kung buntis ka o posibleng buntis, kailangang matingnan agad ng doktor ang sakit sa tagiliran. Ang pagbubuntis sa labas ng matris (ectopic pregnancy) ay kadalasang lumalabas sa ika-4 hanggang ika-12 linggo, na may sakit sa ibaba sa isang gilid, pagdurugo sa ari, o sakit sa dulo ng balikat. Magpatingin kahit negatibo ang pregnancy test mo. Kailangan ding matingnan sa araw ding iyon ang posibleng impeksiyon sa kidney habang buntis. Tingnan ang mga unang sintomas ng pagbubuntis. Puwede ring magkaroon ang mga babae ng sakit sa isang gilid dahil sa pumutok na ovarian cyst o impeksiyon sa puson (pelvic infection).

Puwedeng magka-appendicitis at impeksiyon sa kidney ang mga bata, at minsan lagnat lang ang sintomas. Dalhin sa ospital ang batang may matindi o lumalalang sakit.

Mga lalaki, bata man o matanda: ang biglaan at matinding sakit sa bayag, o sakit sa bayag na may kasamang sakit ng tiyan o pagsusuka, ay puwedeng senyales ng napilipit na bayag (testicular torsion). Pumunta agad sa emergency room.

Susuriin ng doktor ang tiyan at likod mo. Puwedeng kailanganin mo ng urine test, blood test, pregnancy test, ultrasound o CT scan.

Saan pupunta: para sa banayad na sakit na hindi lumalala, magsimula sa health center, RHU o YAKAP clinic mo. Para sa matinding sakit o may danger sign, pumunta sa emergency room ng pinakamalapit na ospital. Maghanap ng health center o ospital na malapit sa iyo.

YAKAP: ayon sa FAQ ng PhilHealth noong July 2025, libre ang check-up at ang mga nakalistang lab test na ipinagagawa ng doktor mo sa YAKAP clinic kung saan ka nakarehistro (puwedeng maningil ang pribadong YAKAP clinic ng hanggang ₱900 kada taon). Libre ang mga inireresetang gamot na nasa listahan ng GAMOT sa mga accredited na botika, hanggang ₱20,000 kada taon. Basahin ang aming gabay sa PhilHealth YAKAP.

Emergency room: binabayaran ng Outpatient Emergency Care Benefit ng PhilHealth ang gamutan sa ER ng accredited na ospital kapag ginamot ka at pinauwi sa loob ng 24 oras, para sa sakit ng tiyan at iba pang emergency. Dapat itong ibawas sa bill mo sa ER. Kung hindi ka pa nakarehistro sa PhilHealth, puwede kang iparehistro ng ospital. Kung ma-admit ka o kailangan mo ng operasyon, ang case rate ng ospital ang gagamitin. Ayon sa batas, hindi puwedeng humingi ang ospital ng deposit bago magbigay ng emergency na gamutan.

Pagpapaospital: noong November 2026, ito ang pinakabagong case rates ng PhilHealth na nakita namin (Circular 2024-0037):

• pagtanggal ng appendix: ₱46,800
• pagtanggal ng apdo, keyhole man o open: ₱60,450
• shock-wave na gamutan para sa kidney stone: ₱35,100

Sa basic o ward na kama, ayon sa no co-payment policy ng PhilHealth, hindi ka na dapat magbayad ng dagdag para sa sakop na gamutan. Itanong sa PhilHealth desk ng ospital kung magkano ang matitira mong babayaran; sa ospital ng gobyerno, puwedeng tumulong ang Malasakit Center. Alamin pa sa ano ang sakop ng PhilHealth at sa aming mga gabay sa sikmura at panunaw.